[RSL] adi. FORMA ācer. 1 comp. acriorix382, sup. acerrimusix421 (inter quas acerrumusx17, acrissimusx1 Pelagon 240.1. Si equus sibi pedem rodere coeperit, stercus caninum sed liquidum cum acrissimo aceto permisces et pedes inlinis assidue.); dem. acriculus Cic Tusc 3.38. 2haesitat in flexione inter acrus, a, um et acris, e, quam grammatici malunt Caper Orth 94. acer ... pluraliter acri. at acris ... in plurali numero ... acres. Alc 4. acer facit pluraliter acri, acris facit pluraliter acres. Char p150. acrum ... pro acrem. p103. quaeri solet utrum hic acer an acris dici debeat. sed cum qualitate si dicimus hic acer, necesse est et haec acra et hoc acrum dicere cogamur. quod quoniam offendit aures, melius communiter hic et haec acris dicemus.; f. acra Vind Epist ad Pentad. aegritudo ... frigida sicca et acra. Gloss 3.603.43. acra ructatio. 4.5.30. acrae mentis, ualidae mentis.; n. acrum Prob App gramm 197. acre non acrum. Garg Mart Cur boum 21. acetum acrum.; acc. pl. acros Cael Aur Gyn 1.77. acros ... manducet cibos.; abl. pl. acris Chiron. 3 acer postea fuit, primum acris, quae forma communis m. et f. quoque exstitit; f. acer Enn Ann 16.420. acer hiems. Caper Orth 107. acris et acer, quamuis dicant plerique acris femininum, acer masculinum. Ps Probus Inst gramm 63. hic et haec acer huic acri. ETYM *ac-: PIe. *h2ok-ro-/*h2ek-ro- > PIt. *akri-. DLAT acredo, acrimonia, acriter, acritudo, peracer. DROM *acrusML > cast. agro ‘sapore acerbus’, agraz, agrazón ‘uua siluestris’, agracero ‘uitis siluestris’, agriar, agrio; cat. agre, agrella ‘lapathum’, agras ‘acetum ex uua’; fr. aigre, griotte ‘cerasus’, agrassol ‘uua siluestris’; it. agro > agretta ‘cerasus’, port. agro, agraço; rum. acru; +agrestisML > cat. agresta ‘racemus siluestris’, it. agresto. [FREQ magna 1553indicia98/d.c.m. 254-184 Plaut] uocabulum omnibus temporibus, operibus usibusque aptum, et prosa et uersu; scriptis technicis ad medicinam, naturalem historiam agrique culturam pertinentibus abundat, litterariis narrando usu docto (heroico carmine, satyrae) et argumentando aptis.
Variatio
indicia
p/d.c.m. subc.
operum
argumentalis
365
57
dramatica
31
70
exponens
542
183
lyrica
32
113
narratiua
527
98
satirica
56
292
diachronica
III-II aec.
32
80
I aec.
429
153
I-II ec.
574
148
III-V ec.
518
60
diaphasica
docta
443
212
media
1076
82
quotidiana
34
59
diastratica
litteraria
1022
79
technica
531
292
modus
prosa
1187
75
uersu
366
188
¶uocabuli huius in familia *ac- sensus inuenitur, ad id quod acutum est pertinet; specialiter in uocabulo acer, item uerbis ab eo tractis, quod in sensus intellectumque penetrat exponit: quod enim acutum est facillime penetrat; in hac linea uerborum, is sensus dupliciter exprimitur, siue a) phisicus sit et relationem adferens rerum sensibus acidarum mordicantiumque; siue b) semantizatus sit ut affectus moueat, maxime quotidianum, qui qualitates a nomine expressas amplificet faciatque maximas uehementesque ut audientem permoueant; nam acer uocabuli appositi sensum adeo amplificat ut quasi comparatiuus immo superlatiuus eius comprehendatur — el fondo semántico 'agudo' de la familia *ac- se especializa en acer y sus derivados como ‘que penetra los sentidos o el entendimiento’, pues aquello que es agudo tiene la capacidad de penetrar con facilidad; en la subfamilia de acer, este contenido léxico se materializa en dos aspectos, uno a) físico y referencial, relacionado con sustancias ácidas, picantes o agresivas para los sentidos; y otro b) semantizado, de carácter impresivo y con una fuerte carga pragmática, que aplica un grado mayor a las cualidades inherentes del sustantivo al que acompaña, hace que la referencia de este llame la atención por la intensidad con que se presenta; esto ocurre porque acer también se utiliza como un intensificador del contenido léxico, para establecer un comparativo o un superlativo de determinados aspectos significativos de un subs. GRAM adi. cum gen. praedicans1, item cum abl. limitatiuo2, uel cum ut consequenti magnitudinem rei significante3 — puede presentarse como adj. predicativo gen.1, con un subs. de limitación2o incluso con ut consecutivo para indicar la intensidad con que se manifiesta el sustantivo al que modifica3!1 Fronto 2.21. sermonum acer. Tac Hist 2.5. Vespasianus acer militiae anteire agmen. 2 Aug C. Faust 21.10. quamuis esset acer ingenio. 3 Prop 2.3.46. mihi, si quis, acrior ut moriar, uenerit alter amor! aad res amaras uel acidas pertinens — en el ámbito referencial, se aplicó a lo que es ácido o agrio [RELamarus, peracer, uapidus SIMacetosus, acidusa2, oxys1a2] 234-149 Cato Agr 157.1. brassica dulcis et amara et acris. 70 Lucr 4.124. quaecumque suo de corpore odorem expirant acrem. 30 Cels 2.12.2e. acris autem est marina aqua uel alia sale adiecto. 400 Pallad 8.8.1. aceti acerrimi. → Gloss 2.280.63. δριμύς ‘agrio, picante’. 2.407.52. πικρός amarus acer. 2.13.51. acre ὀξύ. — según el sustantivo al que modifica se elegirán en castellano traducciones distintas; así, aplicado a los olores, penetrante, desagradable o acre 70 Lucr 6.791. acri nidore offendit nares. 79 Plin Nat 25.72. odore acri. 400 Theod Prisc 2.paralyticis. Sternutamenta assidue procuranda sunt ex odoribus acrioribus. — si se trata de la vista, penetrante o agudo 55 Cic De orat 2.357. acerrimum autem ex omnibus nostris sensibus esse sensum uidendi. 92 Sil 17.342. uidit diuum genitor maestosque sub acri obtutu uultus. 390 Amm 15.7.4. contuebatur acribus oculis tumultuantium ... uultus. — si es el sonido, agudo o desagradable 180-103 Lucil 30.1005. acri inductum cantu. 37-29 Verg Georg 4.409. acrem flammae sonitum dabit. 95 Quint Inst 11.3.162. uocem sermoni proximam et tantum acriorem. — o potente 79 Plin Nat 22.86. cicadas acerrimi cantus esse. — si es el gusto, bueno o intenso 79 Plin Nat 14.122. picem ... cupressi, acerrimam sapore. ! — al expresar la acción propia del subs. en su grado alto, no significa que la resina del ciprés sea muy ácida de sabor, sino que está en el grado máximo de sabor, o que tiene su sabor muy acentuado. de aceto maxime dictum est quod, per se acidum, acrius melius sapore esse indicabatur — se aplicó especialmente a acetum, producto que, de por sí ya agrio, recibía mediante los grados de este adjetivo la caracterización de fuerte, que en realidad era mejor 234-149 Cato Agr 104.1. aceti acris. 34-30 Hor Sat 2.3.116. tercentum milibus, acre potet acetum. 30 Cels 4.9.2. Asclepiades ... acetum ait quam acerrimum esse sorbendum. 400 Cass Fel 34.3. mellis optimi duas partes, aceti acrioris albi partem unam. → Gloss 3.215.15. acetum acrum ὄξος δριμύ. item ad caepam, cuius umor oculos percutiebat, aspectauit — también se aplicó a la cebolla, que hace llorar [DOM caepa] 180-103 Lucil 5.195. Lippus edenda acri assiduo ceparius cepa. 395-415 Marcell Epist Vind 10. ut oculos et nares acer umor ceparum infestet. MED lacessens siue forte — agresivo 30 Cels 6.6.1f. Si uero minor impetus, minus acrem curationem requirit. 420 Cael Aur Chron 2.39. acriora ... uel mordicantia ... collyria. saepe de cibo aegrum corpus lacessente ideoque per diaetam utendo uel uitando refertur — referido con frecuencia al alimento que daña el cuerpo enfermo y que hay que buscar o evitar en la dieta [DOM cibus] 30 Cels 5.28.15d. cibis utendum acribus et extenuantibus. 420 Cael Aur Acut 2.55. cibis acrioribus et indigestibilibus. → Gloss 3.603.43. acra ructatio, ὀξυρεγμία ‘acidiua’. item de clystere — o al enema [DOM clyster] 47 Scrib Larg 179. oportet ... et aluum acri clystere ducere. 400 Cass Fel 22.3. si uentrem non fecerit, clystere acriore euacuandus erit. siue de corporis humani humorum irritatione — o describe el estado irritativo de ciertos fluidos corporales [DOM lacrima, umor, uomitus, urina] 70 Lucr 3.503. morbi reflexit causa, reditque in latebras acer corrupti corporis umor. 79 Plin Nat 20.161. quos acrior urina mordeat. 395-415 Marcell 8.6. Collyrium psittacinum ... facit ad epiforas, quae cum tenui et acri lacrima exsistunt. 400 Cass Fel 15.2. Alia scabies uero nascitur simplex ueniens ex humore acri uel salso. 420 Cael Aur Acut 3.195. egestio uomitorum similis, hoc est spumosa et acerrima. bconsignificatio uel syncategorema1: saepe sensu uacuus sed usu uehementi uel maximo praeualens, cum uocabuli significationem omnibus intensionibus amplificet2,3; itaque acres hostes fortes esse hostes minime significat, persistentes sincerosque hostes melius indicans4 — como adj. sincategoremático1, se presenta frecuentemente vacío de significado pero muy marcado pragmáticamente, posibilitando interpretaciones diferentes según se active un dominio cognitivo u otro del subs. modificado por él; su acción remite a la intensificación de tal dominio ya desde el grado positivo2; el superlativo expresa en grado máximo las características inherentes al sustantivo con que concierta3; a veces, por ejemplo, aparece referido a hostes: no se trata entonces de que los enemigos sean muy duros, sino de que son enemigos en alto grado; en muchas ocasiones, el conocimiento pragmático del uso de la lengua da por sentada la dirección de esta intensificación4. !1 Bosque, Ignacio 1989: Las categorías gramaticales. Madrid, Síntesis, p. 138. 2 Hor Sat 2.6.69. seu quis capit acria fortis pocula seu modicis uuescit laetius. [ubi uocabuli acria ad pocula pertinentis intensio per oppositionem ad modicis pertinentem melius uidetur — se aprecia el valor intensificado de acria sobre pocula por su oposición a modicis] 3unde multae interpretationes Glossis commentariisque inueniuntur — por ello, son múltiples las equivalencias ofrecidas por glosistas y comentaristas Serv Aen 8.614. Acrem Turnum fortem. et proprie apud nos acer est qui apud Graecos deinos dicitur: nam fortem et uehementem et asperum et amarum potest significare. Ps Char p413. asper. atrox. acer. amarus. ardens. acerbus. uehemens. dirus. grauis. concitatus. p424. acer. acerbus. inmanis. impius. inhumanus. inclemens. ferus. efferatus. saeuus. siluester. indomitus. taeter. horrendus. barbarus. trux. truculentus. inplacabilis. inexorabilis. 4 Cato Agr 124.1. Canes interdiu clausos esse oportet, ut noctu acriores et uigilantiores sint. [acriores canum custodientium indolem amplificat ad uigilantiores aspectans — acriores intensifica las características caninas invocadas por el dominio cognitivo del perro guardián, lo cual tiene una correspondencia lógica con uigilantiore] Liv 29.32.1. Bucar ... uir acer et impiger. [quia uir Romanorum mentibus i. q. uir bellator concinnabatur, facile comprehendas quid significabat — el modelo cognitivo idealizado de uir como ‘ser humano poseedor de las virtudes del guerrero’ indica cómo hay que entenderlo] Verg Aen 2.414. acerrimus Aiax. 8.614. acrem ... Turnum. Sen Vita beata 8.3. uirum acerrimum et contra omnia naturae desideria pugnantem. [Aiacis siue Turni sola indicatio uirtutes bellatorum repraesentat, quibus isti calebant; sed rerum comprehensione immutata ad bonum philosophicum pertinet et ferocem siue strenuum minime significat sed uirum integrum omnibus humanis qualitatibus praeditum — la sola mención de Áyax o Turno invoca el contenido correspondiente a las virtudes épicas, de las que estos héroes disfrutan en alto grado; sin embargo, con un cambio de valores (es decir, de modelo cognitivo), se encuentra aplicado al ideal moral, y ya no se entiende como ‘feroz, valeroso’, sino como ‘íntegro, comprometido, como debe ser el ser humano’] b1ad id quod forte est pertinens — duro, fuerte o importante [REL→fortis] 239-169 Enn Trag 333. nostram acrem aciem inclinatam. 235 Naev Carm 33.1. fames acer augescit hostibus. 201 Plaut Men 872. morbum acrem ac durum. 161 Ter Phorm 346. uide quid agas: prima coitiost acerrima1. 56 Cic Vatin 29. lex lata est de pecuniis repetundis acerrima. → Gloss 3.331.1. ἄλκιμος. 3.331.2. δεινός. 2.449.39. σφοδρός. 2.458.28. τραχύς. 4.202.35. durus. 4.477.10. intentus, perseuerans. 4.427.30. uelox, asperior. 4.6.18. acri arguto uel ueloci. 4.7.7. acrior molestior. 4.404.19. acrius ardentius. 4.427.31. acerrimum uelocissimum. !1 acerrima: quae maxime ualet - la más importante. — coloquialmenudo1 201 Plaut Mer 796. suspicione impleuit me indignissime, conciuit hostis domi: uxor acerrumast2. !1 DLE, subs. v. «6. Seguido de un nombre, úsase para enfatizar el significado de este». 2donde uxor acerrumast equivale a 'menuda es mi mujer'. b2saepe ad bellum pertinuit — se aplicó con frecuencia a palabras relacionadas con el enfrentamiento armado 170-86 Acc Trag 320. Incursio ita erat acris Mauortes armis duo congressos crederes. 52-43 Hirt Gall 8.28.4. Fit proelium acri certamine. 50-60 Calp 205. quamuis acerrima surgant proelia militibus. 390 Amm 22.2.13. ferocior miles ... acri contentione pugnabat. hostes procul dubio acres sunt — los enemigos, por supuesto, suelen ser feroces 56 Cic Prou 33. cum acerrimis Germanorum et Heluetiorum nationibus ... felicissime decertauit. 32 Val Max 5.1.ext6. Facta mentione acerrimi hostis mansuetudinis. 350 Iust 29.2.5. Romanos acriores hostes. b3ad uocabulum uir pertinet, siue is ciuis siue miles sit — también acompaña a uir, que incorpora las virtudes tanto de ciuis como de miles [DOM fortis] 46 Cic Brut 135. Caepio, uir acer et fortis. 29-9 Liv 10.15.8. Ap. Claudius ... uir acer et ambitiosus. 70 Frontin Strat 2.1.9. sibi esse militem longo usu duratum, Atheniensibus acrem quidem. 105-110 Tac Hist 1.54. acerrimi militum. 3.59. ad cuncta belli munia acres erant. 390 Amm 23.15.79. cum sint acerrimi bellatores. 404 Sulp Sev Chron 2.50.7. imperator ... causam praefecto Euodio permisit, uiro acri et seuero. → Gloss 4.6.7. acrior fortior. 5.260.51. fortis, uelox. 4.6.32. acriores fortiores. b4item ad intellectus opera pertinet — asimismo, se aplicó a las características o productos intelectuales [DOM uehemens] 55 Cic De orat 2.11. summis ingeniis, acerrimis studiis, optima doctrina. 32 Val Max 4.2.2. ingenii sui, quod erat acerrimum ... obliuisci sibi imperauit. 79 Plin Nat 18.238. hoc acri intentione seruandum est. 430 Mart Cap 441. acri admodum ac subtilissima ratione. → Gloss 4.6.6. uehemens, crudelis uel uelox. 4.447.9. uehemens, crudelis. item ad conscientiam et curas — o de la conciencia, así como a las preocupaciones 70 Lucr 5.45. scindunt hominem cuppedinis acres sollicitum curae. 6.1212. mortis metus iis incesserat acer. 80-85 Mart 3.20.14. liber acribus curis. item ad animi laetitiam affectusque — también al estado de alegría o exaltación del espíritu y a los sentimientos 201 Plaut Bacch 628. multa mala mi in pectore nunc acria atque acerba eueniunt. 62 Cic Arch 28. de meo quodam amore gloriae, nimis acri fortasse ... confitebor. 29-19 Verg Aen 7.291. stetit acri fixa dolore. 63-65 Sen Epist 63.3. etiam acerrimi luctus residunt. 96-113 Plin Epist 1.2.4. acres ... esse non tristes uolebamus. 105-110 Tac Hist 2.23. acerrima seditionum ac discordiae incitamenta. 300-400 Epit Alex 99. Ille ... redintegratis doloribus acrioribus non intermittitur cruciari. item ad iram — o a pasiones como la ira 70 Lucr 3.311. procliuius hic iras decurrat ad acris. 65 Homer 754. Hector tunc pugnae subit acri concitus ira. c — el grado máximo está representado por el sup. acerrimus, acérrimo, aplicado a subs. relacionados con la amistad o la enemistad [DOM hostis, inimicus] 86-82 Rhet Her 2.28. Inimicum enim acerrimum de medio tollere uolebat. 70 Cic Verr 2.5.76. Hostem acerrimum atque infestissimum populi Romani. 55 Cic Har resp 34. acerrimum aduersarium. 32 Val Max 5.2(ext).2. pro Leonico, acerrimo salutis suae defensore, ... hostium captiuos permutauit. 417-418 Oros Hist 5.17.3. L. Apuleius Saturninus ... Q. Metello Numidico ... acerrimus inimicus.