[RSL] adi. FORMAdem. acidulusx3, comp. acidiorx2, sup. acidissimusx1, -umusx1; ut adu. fortasse Petron 92.6. ETYMacere. DLATacidare, acide, acidiua, acidonicus, subacidus. [FREQ humilis 107indicia6,8/d.c.m. 234-149 Cato] uocabulum omnibus temporibus usitatum, scriptis technicis ad medicinam agrique culturam pertinentibus aptum; item scriptis litterariis omne genus praeter lyricos, usibus doctis et uersu inuenitur.
Variatio
indicia
p/d.c.m. subc.
operum
argumentalis
6
0,93
exponens
86
29
lyrica
4
21
narratiua
11
2
diachronica
III-II aec.
3
7,5
I aec.
7
2,5
I-II ec.
47
12
III-V ec.
50
5,8
diaphasica
docta
5
2,4
media
95
7,3
quotidiana
6
10
diastratica
litteraria
24
1,8
technica
83
30
modus
prosa
98
7,1
uersu
9
4,6
¶a1statum aciditatis indicat qui attingitur cum maturitas superatur uel ad punctum optimum non peruenitur; usus quibus acerbus ad fructus pertinet, i. e. immaturum, in mentem trahit; fortasse cum distinctione quadam inter immaturum fructum, cui acerbus praefertur, et statum aciditatis quorundam fructuum proprium, quod acidus praefert — indicó el estado de acidez que se alcanza cuando se sobrepasa o no se llega al punto óptimo de madurez; recuerda los usos correspondientes de acerbus respecto a la fruta, inmaduro o verde; quizás con una diferenciación entre el fruto inmaduro, para el que se prefiere acerbus, y el estado de acidez característica de determinados frutos, que designa acidus [REL→praecoxDOM pomum, uua] 30 Cels 2.20.2. ex pomis quodcumque neque acerbum neque acidum est. 207 Tert Adu Marc 2.15.2. decerni habebat, non dicturos acidam uuam patres manducasse. 395-415 Marcell 27.51. uuam agrestem acidam. → Gloss 2.384.55. ὀξύπικρος. 3.93.29. ὀξώδης. a2ad potiones uel cibos qui, quia immaturi sunt, asperi et ingrati gustui fiunt, uel compositionem acidam aliquam habent, aspectans; aciditas ualde praesens in uino erat, adeo ut saepe persimile aceto esset — se aplicó a alimentos o bebidas que, puesto que están sin madurar, son ásperos y desagradables al gusto, o bien presentan una composición ácida; la acidez era un componente muy presente en el vino, que con frecuencia resultaba indiscernible del vinagre: ácido, agrio o avinagrado [REL→acer1aDOM uinum] 234-149 Cato Agr 76.2. Casei ouilli P: xiiii ne acidum et bene recens in aquam indito. 30-22 Vitr 8.3.18. acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes uenae intinguntur acritudine. 79 Plin Nat 13.113. [Punica mala] horum quinque species: dulcia, acria, mixta, acida, uinosa. 400 Cass Fel 72.7. in dysenteria inicere oportet et propinare ... granatas acidas. a3uel rebus malo statu adhibetur quae propterea aciditatis gradum altum praebent aut inutiles iam sunt, quasi mucidus siue putris — o bien se atribuye a realidades en mal estado y que por ello presentan un grado de acidez elevado o simplemente por ello ya no son utilizables, estropeado o averiado [REL→corruptus] 30-22 Vitr 8.3.17. sunt nonnullae acidae uenae fontium. a4ad saporem aspectabat, hoc uocabulo, per se bona significante, multis aliis adi. tali semantica relatione coniuncto — fue aplicado al sabor ácido; en este caso acidus, que representa un valor deseable por sí mismo, entra en juego con una amplia gama de adj. de tal relación semántica [RELamarusa, austerusa, persalsusa, salsusa] 37-29 Verg Georg 3.380. pocula laeti fermento atque acidis imitantur uitea sorbis. 79 Plin Nat 15.106. quae sunt communia et pomis omnibusque sucis saporum genera xiii reperiuntur: dulcis, suauis, pinguis, amarus, austerus, acer, acutus, acerbus, acidus, salsus. 200-300 Garg Mart Med 52.7. Nam in quibusdam austerus sapor, in quibusdam acidus, in quibusdam dulcis apparet. [RSL] dem. acidulus, a, um. in bonum uertitur uini saporem admonens qui potionibus uino dissimilibus percipitur; intensitatis minoratio ostensa per diminutiuum similis fit aliis adi. similibus usibus formatis cum praepositione sub- — tuvo un valor favorable, y recuerda el gusto a vino que se deja percibir en líquidos que no lo son, acidulado; la reducción de intensidad mostrada por el diminutivo es semejante a la de otros adj. con usos semejantes formados con el prefijo sub- [SIMsubacer, subacidus] 79 Plin Nat 2.230. 15.54. pira Aniciana ... acidulo sapore iucunda. quamuis uocabulis dulcis austerus salsus generatim opponitur — aunque en general está opuesto sobre todo a dulcis, austerus y salsus 79 Plin Nat 10.195. culices acida petunt, ad dulcia non aduolant. a5item ad sonum qui tonos non sequitur adhibebatur, dissonus siue stridulus — también apareció aplicado al sonido estridente, desagradable o desafinado [REL→dissonusb] 60 Petron 68.5. Nullus sonus unquam acidior percussit aures meas. btales usus a designando ad significandum perfacile transierunt, sic animi habitus qualitatesque significabantur quae difficiles acerbique aliis hominibus ostenduntur, acerbus, grauis, mordax — estos usos pasaron fácilmente de la esfera referencial a la semántica, con lo cual fueron significados con esta palabra determinadas actitudes y, sobre todo, aspectos del carácter de la persona, que queda retratada como de carácter difícil, intratable o cáustico [RELabruptusc, acerbusb2, mordaxb, oxycholusANT→iucundus] 191 Plaut Pseud 739. ecquid is homo habet aceti in pectore? Char. Atque acidissumi. 95 Quint Inst 6.3.53. Placidum nomine, quod is acerbus natura esset, «Acidum», et Turium, cum fur esset, «Tollium» dictos inuenio. 390 Amm 18.5.4. incitatore coetu spadonum ... feri et acidi semper. interdum ad qualiacumque adhibitum est — o se aplicó simplemente a un hecho cualquiera 20 Hor Epist 2.2.64. Renuis quod tu, iubet alter; quod petis, id sane est inuisum acidumque duobus. c MED amplum usum in ambitu medico praebuit, non solum huius disciplinae peritorum proprium, sed ad communes totius populi experientias coniunctum, et ideo constituentem dominium cognitiuum quod ad remedia contra dolores stomachi refertur, quae locus communis habebantur — experimentó un uso abundante en el ámbito médico, no exclusivo de los profesionales de esta disciplina, sino ligado a experiencias comunes a toda la población, y por ello constituyente de un dominio cognitivo referido a los remedios contra los dolores de estómago, convertidos en tema común de conversación: ácido [DOM austerus, bilis, dolor, stomachus, ructatio] 34-30 Hor Sat 2.2.44. rhombusque recens, mala copia quando aegrum sollicitat stomachum, cum rapula plenus atque acidas mauolt inulas. 30 Cels 2.24.1. Stomacho autem aptissima sunt, quaecumque austera sunt; etiam quae acida sunt. 200-300 Ps Garg Mart 9.40. Austera et acida in cibo sumpta stomacho existimant conuenire. hae infirmitates frequentes populo uidebantur, quare comparandi cum rebus deperditis causa eis utebatur — está claro que este tipo de dolencias era de dominio popular, como demuestra su aprovechamiento para comparaciones relacionadas con un estado de cosas ya enfermo 397-401 Aug Conf 9.9.21. quando praesenti amicae de absente inimica per acida conloquia cruditas exhalatur odiorum. acidum melius quam dulce aegro corpori esse uidebatur — parecía existir la idea de que para un cuerpo enfermo resultaba más saludable lo ácido que lo dulce 200-300 Garg Mart Med 42.9. Austeris tamen malis et acidis possunt recentia uulnera statim claudi si contrita imponantur. quare acidum ut astringens pro diarrhoea continenda adhibebatur — y así lo ácido se ve aplicado como astringente para la diarrea 30 Cels 4.10. resolutioni ualens etiam medicamentum est radiculae sucus, ualentius acidi Punici mali. uel acidi liquores ad buccam colluendam adhibebantur — o se utilizaban líquidos ácidos como colutorio 201 Ser Dentium uitio.9. Aut acidi latices clauso uoluuntur in ore. dpertinuit ad uinum corruptum uel acetum ad certos usus adhibitum, sicut caulis dissolutus in aceto ad cosmeticos usus praeparatus — fue utilizado para indicar que se había aplicado vino malo o vinagre a una sustancia con determinados fines, como la greda disuelta en vinagre para ser utilizada como cosmético 84-85 Mart Epigr 6.93.9. deposita quotiens balnea ueste petit, psilothro uiret aut acida latet oblita creta. aut cum ad poscam addebatur, potum ex aceto aqua diluto — o cuando se añadía a la posca, aquella bebida a base de vinagre diluido en agua 395-415 Marcell 33.17. Sfongea ex posca acida et tepida adposita statim sedabit testiculorum dolores. uel ad oxymeli, aceto mellique compositum — o al oxymeli, a base de vinagre y miel 79 Plin Nat 28.132. acidus caseus cum oxymelite maculis in balineo inlitus oleo interlinitur. subs. f. pl. Acidulae aquae.x3fons quaedam — Fuente Acídula [hyper nomen fons sim Acidulus fons] 79 Plin Nat 2.230. Lyncestis aqua quae uocatur Acidula uini modo temulentos facit. 31.9. in Venafrano ex fonte Acidulo. COLLATIO VOCABULORUMrelatio ad acerbus pertinens liquet, quamuis eorum usus inter se differre uidentur; uno indicio Petronii simillime ac acerbe inuenitur, quamquam hic aduerbii more a quibusdam interpretatum est (Gaffiot, Old) — la relación con acerbus es evidente, aunque no parecen cruzarse muchos sus usos; en una ocasión, en Petronio, es utilizado de manera muy semejante a como se encontraría acerbe, por más que en esta ocasión haya sido interpretado normalmente (Gaffiot, Old) como adverbio. similitudo inter acidus et acerbus, eidem lexicae familiae attinentia, non obstabat quin a loquente in unoquoque casu diuersa intentione seligantur; quibusdam usibus ambo ad easdem res applicari uidentur, sed praeferentiae combinatoriae saepe discrepant; ut has praelationes iuste aestimemus, magna indiciorum differentia inter acidusx107 et acerbusx747 consideranda est; relatio utriusque uocabuli cum acer etymologice iusta est, sed tamen acer multo magis in coniunctione cum acido inuenitur. et acidus et acerbus ad fructus immaturos et ad quosdam uitae humanae aspectus, ut difficilis personae mores, applicantur; inde, omnia discrepant: acidus ad acidi statum applicatur quatenus dulci, austero salsoue aut aliis saporibus opponitur; item ad liquores (sucus) et remedia ad corporis morbos inuenta; cum acerbus ad morbum quendam applicatur, grauitatem eius significat (acerbissimi morbi), dum acidus in descriptione symptomatum eius morbi interuenit, ita ut intermutata non apparent. acerbus duas facies praebet: unam quae directe cum immaturitate fructuum (uua, pomum) coniungitur, alteram plene semantizatam quae de amaritudine uel crudelitate loquitur quae in hominum actionibus erga congeneres suos inueniri potest (luctu*, crudel*, seueritas), quod sensum a suis deriuatis aduerbio acerbe et, maiori extensione semantica, substantivo acerbitas euolutum fuit. ex altera parte, acidus uox praecipue technica fuit, aliter ac acerbus, quae multo magis in scriptis litterariis cultisque adhibita est, item ad significatum suum ad ambitus morales et psychologicos ampliandum magis apta quam illa, quae in ambitu referentiali paene constanter mansit — la semejanza entre acidus y acerbus, pertenecientes a la misma familia léxica, no evitó que fueran seleccionados por el hablante en cada caso con una intención distinta; hay usos en que aparecen ambos aplicados a las mismas realidades, pero las preferencias combinatorias oscilan; para valorar justamente dichas preferencias hay que considerar la gran diferencia de apariciones de acidusx107 y acerbusx747; la relación de ambos con acer está etimológicamente muy justificada, pero aun así acer se utiliza mucho más en combinación con acidus. Tanto acidus como acerbus se aplican a los frutos que no han madurado y a algunos aspectos de la vida humana, como el carácter intratable de una persona. Más allá, todo son diferencias: acidus se aplica al estado de acidez en cuanto está opuesto a dulcis, austerus y salsus o a otros sabores; también a los líquidos (sucus) y a los remedios de las dolencias corporales. Cuando se aplica acerbus a una enfermedad, es para hacer valer su gravedad (acerbissimi morbi), en tanto acidus interviene en la descripción de sus síntomas, de manera que no resultan intercambiables. acerbus presenta dos vertientes: la directamente relacionada con la falta de madurez de los frutos (uua, pomum) y la plenamente semantizada que habla de lo amargo o cruel que puede resultar el comportamiento del ser humano para con sus congéneres (luctu*, crudel*, seueritas), sentido desarrollado por sus derivados el adverbio acerbe y, con más extensión semántica, el sustantivo acerbitas. Por otro lado, acidus fue palabra eminentemente técnica, frente a acerbus, utilizada mucho más en medios literarios y cultos, y más susceptible de extender su significado a ámbitos morales y psicológicos que aquella, que, salvo aplicaciones de poca extensión, se mantuvo en el ámbito de lo referencial.