[RSL] subs. f. FORMAgen. arch. acii Gell 9.14.14. et acie Caes Gall 2.23.1. Sall Hist 1.41. ETYM FamLex AC-. DLATacieris, aciarium, acus2?. [FREQ magna 2968indicia 226/d.c.m. 201 Plaut] uocabulum omnibus temporibus omnibus scriptis praecipue litterariis prosa, usibus mediis narrando exponendo argumentando aptum; paulisper tamen scriptis technicis, uersu usibusque doctis apparet.
Variatio
indicia
p/d.c.m. subc.
operum
argumentalis
411
88
dramatica
21
49
exponens
440
174
lyrica
13
59
narratiua
2078
409
satirica
5
26
diachronica
III-II aec.
13
33
I aec.
1234
451
I-II ec.
989
262
III-V ec.
732
118
diaphasica
docta
630
301
media
2332
215
quotidiana
6
34
diastratica
litteraria
2528
236
technica
440
183
modus
prosa
2572
227
uersu
396
22
¶iam ab initio praecipuos usus, quos per totam historiam suam retenturum esset, praebuit. In variis regnis cognitiuis agit, idea instrumenti acuti quod, propter aciem, insigne splendet; utique, non solum ad res materiales pertinet, sed saepe ad intelligentiam et uisum refertur; abunde tamen in re militari adhibetur, ubi ferri arma uel instrumentum significat et praesertim exercitus ordinem in bello describit; talis ordo typice formam lineae longissimae et pro rata parte angustae praebebat, ex uariis ordinibus generibusque militum constituta; ratio lineae secantis quae hostilem exercitum metit indiscernibilis est a filo teli quod eundem effectum in re singulari efficit, uel a mente quae tenebras conceptuales penetrat, uel a splendore uisus per spatium fulgentis; in unaquoque harum possibilitatum factores significatiui diuersi excitantur, ita ut unusquisque eorum facultatem praebeat adhuc specificius applicandi — ya desde un principio presenta los usos fundamentales que mantendrá durante toda su historia. Juega en varios dominios cognitivos, caracterizado por la idea de un instrumento cortante que, por lo afilado, brilla; por supuesto, no se aplica exclusivamente a objetos materiales, pues se aplica con frecuencia la inteligencia y la mirada; pero se encuentra abundantemente utilizada en la materia militar, donde designa un arma o herramienta de hierro y, sobre todo, la formación del ejército en el campo de batalla; tal formación presentaba típicamente la forma de una línea muy prolongada y proporcionalmente estrecha, compuesta por varios niveles y tipos de soldados; la idea de una línea cortante que siega el ejército enemigo es indiscernible de la del filo de un arma que logra el mismo efecto en la práctica individual, o de la mente capaz de penetrar la oscuridad conceptual, o del brillo de la mirada a través del espacio; en cada uno de estos casos se activan factores significativos distintos, por lo que cada uno de ellos presenta la posibilidad de ser aplicado más específicamente aún. alimen instrumenti acutum — borde afilado de un instrumento, la cuchilla, filo, tajo o canto [HYPER laminaaSIMaciariumbHOL culter, falx, gladius DOM falx] 200 Plaut Truc 492. quorum lingua gladiorum aciem praestringit domi. 29-19 Verg Aen 6.291. corripit hic subita trepidus formidine ferrum Aeneas strictamque aciem uenientibus offert. 79 Plin Nat 17.192. conueniet ... plagam omnem obliquam fieri, ... et ad terram uerti quam leuissima cicatrice acie falcis exacuta. 370-413 Prud Psy 102. laeta Libidinis interfectae morte Pudicitia gladium Iordanis in undis abluit infectum ... expiat ergo aciem fluuiali docta lauacro uictricem uictrix. → Gloss 2.385.3. 2.385.2. acies ferri ὀξύτης συδήρου. b1 MIL dispositio uel structura exercitus ad pugnam dispositi — formación o estructura del ejército ante el combate, la línea de batalla [HYPERexercitusbDOMratio uel constitutio signa, subsidia, constituere, derigere, excedere, firmare, in aciem inire, instruere, ordinare; contra inimicum opponendi pollens immota, turbata; partes quae in profundum componunt prima, media, postrema, secunda, subsidiarii, ordines; in longum dextra ala, sinistra ala, cornu; siue de peditatu siue de equitatu tractetur peditatus, equitatus; secundum peculiarem structuram initam cuneus, quadrata acies, trigonum; secundum abundantem uel raram pro militum numero confertus, laxare; talis exercitus linea ab imperatore uisa a fronte, a tergo, integra; secundum exitum pugnae aequo Marte, anceps, caedere, fundere, terga uertere] 52-51 Caes Gall 1.22.3. Caesar suas copias in proximum collem subducit, aciem instruit. 116 Tac Ann 2.20. peditum aciem ita instruxit ut pars aequo in siluam aditu incederet, pars obiectum aggerem eniteretur. 390 Veg Mil 26. Quemadmodum exerceantur tirones, ut in acie ordines et interualla custodiant. → Gloss 2.533.52. παράταξις ‘formación de batalla’. 2.469.48. φάλαγξ. 4.303.17. ordo uel prima pars exercitus. 4.5.33. extensa militum impugnatio. 4.478.39. turba exercitus. quamuis ad res minime militares quoque aspectat — aunque se encuentra también aplicado a temas no militares 201 Plaut Epid 547. Orationis aciem contra conferam. b2indiciorum maxima pars eodem sensu complectitur non solum aciem aut pugnae formationem, sed etiam exercitum qui eam componit; itaque exercitum in acie ordinatum et adproelium expeditum significat —la mayor parte de las evidencias ha englobado en un mismo significado tanto la línea o formación de batalla como el ejército que la compone, designando entonces al ejército en orden de batalla [DOM caedere, firmare, inclinare, procedere] 239-169 Enn Trag 325. ubi fortuna Hectoris nostram acrem aciem inclinatam dedit. 48 Bell Hisp 25.4. Pompeius Niger ... ex acie nostra ad congrediendum progressus. 80-90 Stat Theb 8.400. iam clipeus clipeis, umbone repellitur umbo, ense minax ensis, pede pes et cuspide cuspis: sic obnixa acies pariter suspiria fumant. 300-400 Paris 7.3.6. Sertorius, cum Lusitanis persuadere uellet ne cum Romanis uniuersa confligerent acie. acies ad partem exercitus specialiter referri potest, ut peditatum, equitatum uel classem —la formación en orden de batalla puede referirse concretamente a la de una parte del ejército, como la infantería, la caballería o la marina [DOM pedestris] 29-9 Liv 4.19.5. Ita equitum quoque fusa acies. 50 Curt 4.13.29. Peditum acies equitatu tegebatur. 80-90 Stat The 6.298. neque enim generosior umquam alipedum conlata acies. → Gloss 2.285.52. εἴλη ‘tropa de caballería’. 4.303.15. acia ala. haec constituendi exercitus ratio, quod simul contrarium est et coniunctum ad alias pugnae rationes, praesertim refert ad eas quae ad castrorum aut urbis defensionem spectant, ubi dispositio copiarum ab ea quae in aperto campo fit ualde differt — esta manera de disponerse el ejército está, a la vez que opuesta, relacionada con otras estructuras de batalla, sobre todo las que aluden a la defensa de un campamento o de una ciudad, en las que la disposición de los efectivos es muy distinta a la que se realiza en campo abierto 29-9 Liv 9.31.6. praepotentem armis Romanum nec acies subsistere ullae nec castra nec urbes poterant. talis ordo contra eius absentiam opponitur, item contra manus minoribus militibus constitutas — tal estructura está opuesta a su propia ausencia, a la vez que a un grupo armado menor que el que forma acies [DOM manus, tumultuarius] 50 Curt 4.16.24. nec Persae inulti cadebant: quippe non uniuersae acies quam hae tumultuariae manus uehementius iniere certamen. quia de insidiis minime agitur, siue quia plano campo ad exercitum explicandum indigebatur, acies quoque aequum (locum) uocatur — puesto que no se trata de emboscadas, o bien porque es imprescindible una llanura para desplegar el ejército, acies recibe la equivalencia latina de aequum (locum) 45 Caes Ciu 3.55.1. Omnibus deinceps diebus Caesar exercitum in aciem aequum in locum produxit. 98 Tac Agr 18.3. quia in aequum degredi Ordouices non audebant, ipse ante agmen, quo ceteris par animus simili periculo esset, erexit aciem. uel aequo Marte — o de aequo Marte → Frontin Strat 2.4. cum aequo Marte aduersus obstinatos Samnites concurreret. mox ad exercitum belli tempore pertinuit — muy pronto fue aplicado al ejército durante una campaña militar 62-43 Cic Fam 10.23.6. Tu, mi Cicero, ... praesta, ut uigilanter neruoseque nos, qui stamus in acie, subornes. item per gentilicium uel patronymicum mutatum, exercitum in bello sub imperio cuiusdam ducis significat, aut patriam cuius exercitus est — y, a su vez modificado por un gentilicio o patronímico, designa un ejército en campaña a las órdenes de un general concreto, o el país al que pertenece [DOM Romana] 45 Caes Ciu 3.94.4. acies Pompeiana. 29-9 Liv 22.29.3. Fabiana ... acies. 80-90 Stat Theb . Stat Thebana acies. 394-404 Claud Get 634. Romana ... acies. item per adi. ab proelii nomine deriuatum designatur — fue también modificado por un adjetivo derivado del nombre de una batalla 32 Val Max 1.5.6. Pompeius ... in acie Pharsalica uictus a Caesare. b3postea proelium pugnamue certe designauit — a partir de aquí, designó directamente el combate o batalla [HYPERinimicitiaaSIM→proelium] 55 Cic De orat 2.84. aliud enim pugna et acies. 30 Vell 2.26.1. pulsus a Sulla acie Praeneste ... se exercitumque contulit. 200-300 Pervig Ven 8. Laborantibus in acie Romanis. b4interdum proelii ratio, pugna, exercitus proeliaturus in unum confunduntur, ut exercitus plane designetur — en ocasiones, la estructura de la batalla, el combate, el ejército en formación se funden para hacer referencia, llanamente, al ejército [SIM→exercitusb] 29-19 Verg Aen 1.489. se quoque principibus permixtum agnouit Achiuis, Eoasque acies et nigri Memnonis arma. 130 Calp 26. propter nimis fretus auxiliis deorum in aciem duxi pueros adhuc teneros. c1 inde a principio ad intuitus nitorem siue intuitum ipsum pertinet — desde muy pronto se encuentra aplicado al brillo de la mirada o la mirada misma [HYPERfulgorDOM oculus] 205 Plaut Mil 4. Pyrg. Curate ut splendor clipei ... praestringat oculorum aciem in acie hostibus. 70 Lucr 4.691. res quae feriunt oculorum acies uisumque lacessunt. 50 Sen Nat 1.6.5. Sidera ampliora per nubem aspicienti uidentur, quia acies nostra in umido labitur. 63-65 Sen Tro 1079. collis procul aciem patenti liberam praebet loco. 334-350 Firm Mat 1.7.20. oculorum acies splendorem paulatim extenuati luminis perdidit. → Gloss 2.258.37.- βολή ὀφθαλμοῦ. 4.6.4. acumen oculorum uel gladii. 2.384.50. acies oculorum ὀξυδορκία. quippe a nitore ipso hoc uocabulum ad hunc locum aptum fit, contrarios oculos igne suo uulnerans; qui nitor a sidere prouenire quoque potest — es el brillo precisamente lo que permite aplicar esta palabra a tal situación, pues hiere la mirada contraria con su fuego o su energía; este brillo puede también ser el que emana de un astro 37-30 Verg Georg 1.395. neque tum stellis acies obtunsa uidetur. 79 Plin Nat 2.150. manifestum est radium solis inmissum cauae nubi repulsa acie in solem refringi. c2oculi pupillam quoque designauit — también designó la pupila del ojo [HOL oculus SIM→pupillab] 45-44 Cic Nat deor 2.142. aciesque ipsa qua cernimus, quae pupula uocatur. 79 Plin Nat 7.12. in Albania gigni quosdam glauca oculorum acie. c3inde oculum ipsum — y, por la misma senda, el ojo [MER pupilla SIM→oculus] 29-19 Verg Aen 788. huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem Romanosque tuos. 100-128 Iuv 9.65. ut Polyphemi lata acies. c4immo uisionis sensus — o incluso el sentido de la vista [HYPERsensusSIM→uisus] 45 Cic Fin 5.84. Bonum incolumis acies: misera caecitas. 398 Aug Ser 61. Est enim acies oculorum in quibusdam talis, ut de longinquo possint uidere. dinde acumen in uidendo ad considerandum pertinuit — la capacidad de ser cortante o afilado se aplicó con toda naturalidad a una manera especial de mirar, la penetración o agudeza mental, perspicacia, viveza o chispa [HYPERintellegentiaSIM→acumenb1] 205 Plaut Mil 1028. Ad eam rem habeo omnem aciem. 55 Cic De orat 2.160. Aristoteles eadem acie mentis, qua rerum omnium uim naturamque uiderat. 125 Apul Socr 2. Est aliud deorum genus, quod natura uisibus nostris denegauit, nec non tamen intellectu eos rimabundi contemplamur, acie mentis acrius contemplantes. 412-427 Aug Ciu 14.16. ut ... paene omnis acies et quasi uigilia cogitationis obruatur. → Gloss acies animi ὀξύτης φρενῶν.