[RSL] subs. m. FORMAdem. caliculus, calyculus Plin Nat 20.205. calyculo inflexo et corniculo. 9.93.; haesitatio calyx. ETYMcontra eam quae semper stetit ut ab Gr. κύλιξ Exc Bob 32. calix κύλιξ. Prisc Gramm 2.167.1. calix ἀπὸ τοῦ κύλιξ; sed ab i. e. directer prouenire potestEM; de etym. ab PIt. *(s)kalik-, cum Gr. κύλιξ, σκάλλιον 'simpulum', omnino coniungitur, quod uocabulum commodatum a substrato a Lat. et Gr. adeptum indicaretDeVaan; uulgares etym. cum κᾶλον 'materia lignea' id coniungunt Isid Orig 20.5.5.; aut cum caldus Varro Ling 5.127. calix a caldo, quod in eo calda puls apponebatur et caldum eo bibebant. Paul Fest 41. calix, quod in eo calidum bibitur. DLAT caliclare, caliclarium, caliculus. DROMesp. cauce (> caucera, encauzar), ab origine a c proueniens ut 'aquarum ductio' seu 'canalis', is praecipue qui aquam ad molendinum agebat, postea (saec. XVIII) 'fluuii alueus'CorP; ant. fr. caucellus > (moulin à) choisel 'aquae molendinum'ML; port. alcouce 'fornix' > 'prostibulum'CorP. [FREQ media 499indicia37/d.c.m. 234-149 Cato] uocabulum scriptis litterariis omne genus, magis argumentando narrando exponendo, satiricis pro rata parte abundantibus, aptum; omnibus usibus, pro rata parte praecipue quotidianis doctisque; de prosa uersuque aequum uideres; scriptis technicis ad medicinam, historiam naturalem, architecturam agrique culturam pertinentibus abundat; inde a principio et omnibus temporibus inuenitur.
Variatio
indicia
p/d.c.m. subc.
operum
argumentalis
221
44
dramatica
2
4,6
exponens
113
43
lyrica
3
13
narratiua
123
24
satirica
37
194
diachronica
III-II aec.
13
32
I aec.
11
4
I-II ec.
118
31
III-V ec.
357
54
diaphasica
docta
19
9,1
media
454
41
quotidiana
26
61
diastratica
litteraria
389
34
technica
110
35
modus
prosa
446
38
uersu
53
30
¶auas satis grande coquendo miscendo plantando aptum — recipiente grande y apto para cocinar, mezclar o plantar: puchero, olla, tiesto o maceta [HYPERollaaSIMcaliculusa1DOMusu foedati, alii noui praeferebantur incrustatus, nouus] 234-149 Cato Agr 39.2. medicamentum ... haec omnia in calicem nouum indito. 133.3. quae diligentius seri uoles, in calicibus seri oportet. in arboribus radices uti capiant, calicem pertusum sumito. 30-22 Vitr 6.1.8. calices duo in una fornace aeque cocti ... sumantur. 79 Plin Nat 32.122. nascentium ranarum in aqua, quibus adhuc cauda est, in calice nouo combustarum cinerem, si per nares fluat, inferciendum. 300-350 Plin Med 1.6.2. in calice nouo sensim decoquitur. ab initio ligneus fuerat — primero había sido de madera → Char. calix ποτήριον. Isid Orig 20.5.5. Calices et calathi et scalae poculorum genera, antea ex ligno facta, inde et uocata; Graeci enim omne lignum kala dicebant. inde de argilla factus — luego de arcilla 35-38 Sen Contr 7.pr.8. calix, si cecidit, frangitur. 121 Suet Claud 32.1. calicem fictilem apposuit. → Dig 9.2.27.29. calicem diatretum. etiam aliis materiis — u otros materiales 79 Plin Nat 30.92. in cerrino calice. Isid Orig 20.5.5. et ad domesticos usus aptus erat, quasi olla operculo praedita — y era propio de las labores domésticas, como olla o puchero provisto de tapadera 5 Ov Fast 5.509. stant calices; minor inde fabas, holus alter habebat, et spumat testo pressus uterque suo. magnitudo eius media erat; Plinius paruas ollas dimidiae amphorae capacitatis refert — era de un tamaño mediano; Plinio habla de unas ollitas de la capacidad de media ánfora 79 Plin Nat 9.93. acetabulis siue caliculis urnalibus. AGR (→caliculusd) agrariis usibus aptus erat ut uas testaceum plantando idoneus; qui usus omnibus temporibus apparet; immo terreum operculum semicirculare, quo ligna operiebantur ut carbo fieret, designauit — era propio de las labores agrarias, como tiesto para plantar, uso que aparece de principio a fin de la historia de la lengua latina; así, se encuentra incluso referido a la cubierta de tierra en forma semicircular con que se cubren maderas para hacer carbón vegetal 79 Plin Nat 16.23. consertis taleis recentibus luto caminantur, accensa strue contis pungitur durescens calyx atque ita sudorem emittit. hos usus Graecis ignorantibus, scilicet κύλιξ 'simpulum' et κάλυξ 'floris calix', uocabulum Latinum ab i. e. directe prouenire ueri simile est; postea uero a uocabulis Gr. commodati, significationem ampliauerunt et non solum domi rurique usitaturi erant, sed etiam in foro interque scientiarum peritos — es muy probable que estos usos, desconocidos de las palabras griegas κύλιξ 'copa' y κάλυξ 'cáliz de la flor', justifiquen la posibilidad de que la voz latina proceda directamente del i. e., aunque luego fuera mediatizada por los significados de estas dos palabras griegas, cuando su influencia pudo dejarse sentir no ya en ámbitos como el doméstico y el agrario, sino en el social y el científico b (→Plin 16.23.) ab eo usu quo calix uas uarie usitatum designatum est, festinanter simpulum uel caliculum designauit — de este uso, a partir del cual se puede considerar que calix era una forma cóncava apta para usos variados, pasó pronto a significar copa o vaso [HYPERuas potoriumSIMcaliculusa2] 65-64 Catul 27.1. minister uetuli puer Falerni inger mi calices amariores. 63-65 Sen Epist 67.7. calix uenenatus qui Socraten transtulit e carcere in caelum. 125 Apul Met 2.19. ampli calices uariae quidem gratiae sed pretiositatis unius. 390-450 Apic 2.2.4. mittis liquaminis optimi calicem. → Gloss 3.326.32. ἄμβιξ 'jarra'. 4.315.38. poculum. 2.414.43. ποτήριον. 2.549.54. κύλιξ ἤτοι ποτήριον ἤτοι κύπελλος. qui usus longe usituatus est, adeo ut hominis appellatio fieret — y debió con este uso ser ampliamente conocido; de hecho se encuentra convertido en apodo 180-103 Lucil 1069. cuia opera Troginus 'calix' per castra cluebat. omnibus ordinibus usitatus fuit — fue utilizado por todas las clases sociales 100-128 Iuv 11.145. plebeios calices et paucis assibus emptos. 121 Suet Claud 32. conuiuae, qui pridie scyphum aureum subripuisse existimabatur, reuocato in diem posterum calicem fictilem apposuit. adeo ut ipsum uinum significaret — hasta el punto de representar el propio vino 50-19 Tib 2.5.98. coronatus stabit et ipse calix. 125 Apul Met 2.11. ut in nocte peruigili et oleo lucerna et uino calix abundet. utque simpulorum omne genus designaret — además de designar cualquier tipo de copa 394 Hier Epist 52.12. non calice sorbere, sed concha. luxu grassante, metallis gemmisque ditatus est — con el aumento del lujo, fue enriqueciéndose con metales y piedras preciosas 79 Plin Nat 33.5. turba gemmarum potamus et zmaragdis teximus calices. 84-85 Mart Epigr 14.115. Calices uitrei. 121 Suet Aug 71. murrinum calicem. 400 Hist Aug Ver 5.3. calices ... myrrinos et crystallinos alexandrinos. simul uaria uocabula per calicis ellipsim inuenta sunt a materia qua ii facti erant — al mismo tiempo, se fueron creando términos por elipsis de calix que indicaban copas de diversos materiales 79 Plin Nat 37.18. myrrhino lxx hs milibus empto, capaci plane ad sextarios tres calice, potauit. huius calicis uaria genera cognita sunt, quae a suis locis nomen trahebant — de calix 'copa' debieron conocerse muchos tipos, y así han llegado varios adjetivos toponímicos que le fueron aplicados 55 Cic Pis 67. maximi calices ... Placentini. 45-43 Varro Men 114.2. Cumanos calices. 79 Plin Nat 31.160. retinent hanc nobilitatem et Arretium in Italia et calicum tantum Surrentum, Hasta, Pollentia, in Hispania Saguntum, in Asia Pergamum. 84-85 Mart Epigr 14.102.2. calices Surrentini. 14.108.2. calices Saguntini. 400 Hist Aug Claud 17.6. calices Aegyptios. immo speciale genus ab homine noto exstitit, scilicet sutore Vatinio Beneuentano, qui fictilem lagoenam quattuor collis praeditam seu inuenit seu nominauit — o incluso algún tipo especial, de inventor conocido, como ocurrió con el zapatero Vatinio, de Benevento, que inventó o dio nombre a ciertos botijos de cuatro golletes 84-85 Mart Epigr 14.96.1. uilia sutoris calicem monimenta Vatini accipe. 100-128 Iuv 5.47. tu Beneuentani sutoris nomen habentem siccabis calicem nasorum quattuor. ii rotundi amussim erant, sed in fine Antiquitatis quidam oblongi relati sunt — eran normalmente circulares, pero también se habla, al final de la Antigüedad, de algunos alargados u oblongos 395-415 Marcell 28.41. calicem oblongum. b1cum cupam designaret, semantizatum saepissime est per metonimiam, ut continens calix id quod contineret significaret; quod primum in Catulli Carminibus uidendum est — en el uso como 'copa' dio muestras de una semantización muy productiva mediante la metonimia del continente por el contenido, observable por primera vez en los poemas de Catulo 65-54 Catul 27.2. minister uetuli puer Falerni, inger mi calices amariores. seu relatio semantica inter calicem et id quod continebat — o bien una relación establecida entre calix y su contenido 207 Tert Adu Marc 4.27.2. ideo exteriora, inquit, calicis lauatis, id est carnem, interiora autem uestra non emundatis, id est animam. postea, prout id quod calice continebatur iucundum uel graue, dulce uel amarum esset, et calix et liquor, postea calix tantum, sapientiam uel dolorem significauit; quem usum Apuleius initiauit dulcedinem sapientiae commodans — luego, según el contenido fuera agradable o desagradable, dulce o amargo, el conjunto copa-contenido, y luego la palabra calix solamente, pasó a significar la sabiduría o el sufrimiento; este desarrollo comienza con Apuleyo, al aplicar lo dulce a la sabiduría 125 Apul Flor 35.22. tot ille doctoribus eruditus, tot tamque multiiugis calicibus disciplinarum toto orbe haustis. b2 CHRIS tandem longe usitatum est cum calix, quo Christianorum missa utebatur, ad Christi passionem referretur; quam relationem facile uideas cum uinum et sanguis persimilia sint — finalmente, tuvo una gran expansión al aplicar al cáliz de la misa la pasión de Jesucristo, fenómeno basado en la relación de clara semejanza existente entre el vino y la sangre 207 Tert Adu Marc 4.40.4. sic et in calicis mentione testamentum constituens sanguine suo obsignatum. hic Christi dolores tantum significauit — aquí ya el contenido semántico pasó a ser el sufrimiento de Cristo 208-212 Tert Coron 3.4. calicis aut panis etiam nostri aliquid decuti in terra anxie patimur. 213 Tert Fug 8.4. postulauit et ipse a patre, si fieri posset, transiret ab illo calix passionis. 380-420 Physiol 6.10. sanguis uero eius calix noui et aeterni testamenti. ut saepe fit, Christi dolor, qui iam minime dictitabatur, calicem omnino tinxit adeo ut calix dolorem mortem passionem significaret — como es frecuente en estos procesos, el significado del sufrimiento, pese a desaparecer léxicamente, fue el que impregnó totalmente el sustantivo calix, dándole a este el significado de sufrimiento, muerte o pasión [HYPER dolor] 330 Iuvenc 4.503. hunc ... calicem non est transire potestas. 383-387 Vulg Matth 26.36. pater, si possibile est, transeat a me calix iste. immo ruina uel clades a daemonio inducta saepe admonita est —-también se invoca frecuentemente la perdición provocada por el demonio 388 Aug Mor 2.14.34. non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum. inde alii substantiui ad calicem pertinuerunt, quales Babylon, irae Dei uel similia — y a partir de aquí fueron aplicados a calix otros sustantivos, como Babylon, irae Dei y otros parecidos 390-406 Vulg Ier 51.7. calix aureus Babylon in manu Domini inebrians omnem terram de uino eius biberunt gentes et ideo commotae sunt. Is 51.17. bibisti de manu domini calicem irae eius. Ier 25.15. sume calicem uini furoris huius. 400 Vulg Apoc 14.9. hic bibet de uino irae dei. itaque, calicem bibere 'dolorem ferre' significauit, qui dolor, etsi indictus, libenter acceptabatur — así, calicem bibere expresó la idea de aceptar un sufrimiento que, siendo un deber, se aceptaba voluntariamente 400 Vulg Apoc 18.11. mitte gladium in uaginam; calicem quem dedit mihi pater non bibam illum? caeneus specus XII digitorum hiatu quod in aquae ductione liquoris copiae partem priuatim consumendi causa auferebat eique modum ponebat — tubo partidor de bronce, de 12 dedos de abertura, que en una conducción de agua desviaba parte del caudal del agua para usos particulares, limitando su cantidad [HYPER modulusbDOMsub magistratus uenia legitima mensura, signare] 97 Fron Aq 36. Est autem calix modulus aeneus qui riuo uel castello inditur. d1 BOT herba aro similis, a medicis magni aestimata ut feminarum circuitus tenesmumque sanarent — planta parecida al arum con propiedades medicinales relativas a la menstruación y el tenesmo [HYPERherba] 79 Plin Nat 27.58. Calyx ... una similis aro ... Bibitur quoque radix eius ad exinaniendas aluos mensesque mulierum, item caules cum foliis in leguminibus decocti sanant tenesmon. d2herba anchusae similis a medicis aestimata, ut pusulam iecinorisque morbos sanarent — planta semejante a la anchusa, con propiedades medicinales para curar la erisipela y las dolencias de hígado [HYPERherbaSIM rhinoclia] 79 Plin Nat 27.59. Alterum genus ... calycis quidam anchusam uocant, alii rhinocliam... ignes sacros cum flore polentae sanat inposita, iocineris autem uitia in uino albo pota. e1durum operimentum plantarum — cáscara o corteza de los frutos [HYPERoperimentum plantarum] 79 Plin Nat 22.90. eadem decocta in oleo et punici mali calyce aurium morbis praesidium est. e2durum operimentum animalium — concha o caparazón de algunos animales [HYPERoperimentum corporis animalium] 79 Plin Nat 28.19. huc pertinet ouorum ... calices coclearumque protinus frangi. 9.100. ex his echinometrae appellantur quorum spinae longissimae, calyces minimi. 125 Apul Apol 35.3. praetera cancrorum furcas, echinum caliculos, lolliginum ligulas. ffloris caliculus — cáliz o corola de la flor [SIMacetabulumc, caliculuse, corymbusd, doliolumbHOLflosa] 79 Plin Nat 21.23. odor colorque duplex, et alius calicis, alius staminis. 21.25. huius alterum genus flore candido, calice purpureo. gin fine Antiquitatismensura quaedam, magis minus indicans — medida aproximativa de capacidad, equivalente a 'un vaso' o 'una medida' [HYPERmensurabSIM→acetabulumb2] 390-450 Apic 2.2.4. 400 Cass Fel 34.6. in ipsa decoctionis ad modum unius calicis minoris addes melli despumati quod suffecerit. 9.2. decoqus in aquae calices latiores numero iii usque ad tertiam partem. 420 Cael Aur Gyn 2.131.15. singulos calices minores. loc. subs. praed. calicem bibere gen. poenam uel dolorem pati — sufrir, experimentar un castigo o hecho doloroso [HYPER cruciarec] 390-406 Vulg Is 51.17. calicem irae eius usque ad fundum calicis soporis bibisti.