fabricando fit faber

[LLHL] noctua, ae

[RSL] 
   subs. f.  FORMA *noctula.  ETYM noctua (auis) Varro Ling 5.76. noctua quod noctu canit et uigilat appellata est.  DROM *noctula > it. nottola; cast. nochuza > lechuza per cast. leche coniunctum, noctua puerum lactante dum eius sanguinem sugeret, quod ad strigem magis admoneret.  [FREQ humilis 78indicia 4,7/d.c.m. 201 Plaut] uocabulum scriptis litterariis omne genus, praecipue exponentibus et pro rata parte satiricis, aptum; omnibus usibus, pro rata parte praecipue quotidianis; et prosa et uersu; et technicis ad historiam naturalem, medicinam agrique culturam pertinentibus inuenitur; inde ab initiis apparet, saec. ec. abundantius.
Variatioindiciap/d.c.m. subc.
operumargumentalis212,9
dramatica12,2
exponens3211
lyrica13,5
narratiua163
satirica736
diachronicaIII-II aec.12,5
I aec. 20,72
I-II ec.348,8
III-V ec.414,3
diaphasicadocta41,9
media664,8
quotidiana814
diastraticalitteraria493,6
technica2910
modusprosa654,5
uersu136,7
    a (Athene noctuaAndré Ois) auem rapacem nocturnam designauit — lechuza o mochuelo [HYPER auis rapax HYP →strixa SIM cauannus, cicuma, glauca, nocturnus coruus, nycticorax, ulula, uolaticaa] 201 Plaut Men 653. Tu, tu istic, inquam. uin adferri noctuam, quae 'tu tu' usque dicat tibi? 30-15 Prop 4.3.59. in finitimo gemuit stans noctua tigno. 30-50 Phaedr 3.16.3. Cicada acerbum noctuae conuicium faciebat, solitae uictum in tenebris quaerere. → Paul Fest 35. Cicuma auis noctua. Ps Dosith Mon 188a. glaux noctua. Vat 436. γλαῦξ, noctua. Ps Aug Reg 2. ulula (quam nos noctuam dicimus). Ps Aug Reg 2. ulula quam nos noctuam dicimus. Isid Orig 12.7.41. Nycticorax ipsa est noctua, quia noctem amat. Gloss 2.134.16. γλαῦξ ὀρνύφιον καὶ νυκτερίς. 2.263.23. γλαῦξ ἡ ὄρνις. 3.319.27. κικκάμη. 5.374.6. naechtraebn (anglosaxon) alii dicunt  nectigalae. ! quandoque ab etymologia noctua ad omnes nocturnas aues pertinere uidetur Plin Nat 29.117. axio noctuarum est id genus. 
   auis nocturna unguibus praedita 79 Plin Nat 10.34. uncos ungues et nocturnae aues habent, ut noctuae, bubo, ululae. 210-213 Tert Anim 32.12. contraria lumini ... talpas uesperugines noctuas. 378-380 Ambr Hex 5.83. De nocturnis auibus ... de noctua. 400 Eustath Basil 8.7. noctuae lucifugae sunt. → Philarg Verg Georg 1.403. noctua auis est lucifuga. 
    bubone magnitudine minor 79 Plin Nat 10.68. otus bubone minor est, noctuis maior. → Serv Aen 12.863. Culminibus desertis noctuam dicit, non bubonem; nam ait 'alitis in paruae': bubo autem maior est. 
    nocturnus eius cantus perspicuus erat, immo uesperascens [DOM serus] 37-29 Verg Georg 1.403. solis ... occasum seruans de culmine summo nequiquam seros exercet noctua cantus. 125 Apul Flor 13. natura ... cantum commodauit ... noctuis serum. 353-431 Paul Nol Epist 40.6. illam auem ... quam appellamus noctuam, quia secreto noctibus cantus exerceat et uolatus. 386 Avien Arat 1741. Tempore tum proprio modulatur noctua carmen. → Philarg Verg Georg 1.403. noctua ... significat pluuiam, si cecinerit post solis occasum.
   qui gemulus seu querulus dicebatur [DOM gemus, querulus] 125 Apul Flor 13. occinunt et occipiunt carmine ...  bubones gemulo, ululae querulo, noctuae intorto. 378-380 Ambr Hex 5.85. Habet etiam nox carmina sua, quibus uigilias hominum mulcere consueuit; habet et noctua suos cantus. 
   de eius moribus id comprehendebatur, quod auis ignaua esset 370-400 Physiogn 129. Noctua, quae graece γλαῦξ dicitur, animal est ignauum, mutabile, nunquam in isdem permanens locis, sine affectu adeo ut pullos non ipsa educet, masculus enim educat filios, cum pullis conuenit, uariis locis habitat, mediis in muris commoratur: adeo pigra est. 
   inde homines ei referrentes (!) eius moribus similes uidebantur 370-400 Physiogn 129. Mulier quae ad noctuae similitudinem refertur ... erit ... nec filiis fidelis nec marito, parsimoniae ignara, manu iners, linguae indulgens. 
   in aucupatione forsitan ea utebatur 100-199 Ps Balb Nugis 28. Miles peritus aucupii noctuam, quae Caesaris noctes inquietauerat, spe ingentis praemii captam tulit ad Caesarem. 380-430 Pallad 10.18.12. in amitibus adparetur aucupium noctuae ceteraque instrumenta capturae. 384-440 Macr Sat 2.4.26. Caesar inquietas noctes agebat rumpente somnum eius crebro noctuae cantu. Prendendam curauit noctuam. Miles aucupii peritus ... pertulit. 
    de eius uita commenta fiebant, quomodo pulli a cauda ex ouibus exirent 79 Plin Nat 10.38. Hylas ... tradit noctuam ... a cauda de ouo exire. 
    seu Creta insula eis letalis esset 79 Plin Nat 10.76. noctuarum genus in Creta insula non esse, etiam, si qua inuecta sit, emori. 350 Sol 11.14. Auem noctuam Creta non habet et si inuehatur, emoritur. → Isid Orig 14.6.16. Creta ferarum noxia nusquam gignit; serpens nulla ibi, nulla noctua, et si inueniatur, statim emoritur. 
   quae omnia Christianis scriptoribus ridicula uidebantur 384 Hier Epist 40.2. Placet mihi de laruis, de noctua, de bubone, de Niliacis ridere portentis. 
   inimicitias auibus, cornicibus aliisque minoribus, habuit 79 Plin Nat 10.203. dissident ... cornices atque noctua ... noctuae et ceterae minores aues. 
   insectis quoque, qualis apicula 180 Hyg Fab 136.4. Polyidus dum auguratur uidit noctuam super cellam uinariam sedentem atque apes fugantem. 
   pluuias tempestatesque nuntiabat 37-29 Verg Georg 1.403. 79 Plin Nat 18.362. praesagit noctua in imbre garrula – at sereno tempestatem –. 
    oculorum eius acies per noctem maxima, per diem minima erat 80-85 Mart Epigr 3.93.10. Cum tibi trecenti consules ... sint ... uideasque quantum noctuae uident mane. 353-431 Paul Nol Epist 40.6. noctuam noctis in tenebris magis cernere, et in lumine caecutire. 
   in hoc aquilae differebat, diurnam aciem exhibenti 80-85 Mart Epigr 10.100.4. Quid congregare cum leonibus uolpes aquilisque similes facere noctuas quaeris? 210-213 Tert Anim 8.4. Solem noctuae nesciunt oculis; aquilae ... sustinent. 8.5. Sol ... quod aquila confiteatur, neget noctua. 
   quippe quae animal putabatur tenebrarum consuetudinem fouens,  obscurum et caligans 80-85 Mart Epigr 11.34.1. Aedes emit Aper, sed quas nec noctua uellet esse suas: adeo nigra uetusque casa est. 378-380 Ambr Hex 5.86. Noctua ipsa quemadmodum magnis et glaucis oculorum pupillis nocturnarum tenebrarum caligantem non sentit horrorem. → Anth 762.40. Noctua  lucifuga. 
   CHRIS auis deserta et secreta amans exemplar uetustorum obsoletorumque uidebatur, scriptoribus praesertim Christianibus de antiquis deis loquentibus, quorum templa in fine Antiquitatis iam deserta erant harum auium tantum habitatio, quae illic delitescebant a periculis remotae 403 Hier Epist 107.2. Dii quondam nationum cum bubonibus et noctuis in solis culminibus remanserunt. 
   CHRIS noctuis bene per noctem, male per diem uidentibus, Christiani auctores hoc abundanter usi sunt quasi oxymoro modo, cum antiquorum deorum assectatores in obscuritate sua sapientes ipsos deos uideant, Christianae fidei lucem non uideant 378-380 Ambr Hex 5.86. aliqui a fide deuii dum cupiunt subtilibus euolare sermonibus, quasi noctuae in lumine euanuerunt. 400 Eustath Basil 8.7. Quomodo etiam noctuarum oculis similes habentur saecularis sapientiae professores. Nam et illarum aspectus noctibus quidem acrior est, exorto autem sole caecatur, sicut istorum cum sit acutissimus ad contemplandam uanitatem sensus, erga inquisitionem uerae lucis hebescit. 
   [DOM uocem edere cucubire, ululare] 121 Suet Prata 161. noctuarum cuccubire. → Anth 762.40. Noctua  lucifuga cucubit in tenebris. 762.41. ululant ululae lugubri uoce canentes. 
   B MED quaedam noctuae partes medicis profuerunt, quales cerebrum seu iecur contra parotidas conuentia 47 Scrib Larg 43. Ad parotidas conuenit noctuae cerebellum. 79 Plin Nat 29.143. parotidas comprimit ... noctuae cerebrum uel iocur. 300-350 Plin Med 1.7.1. noctuae cerebrum uel iecur ... parotidi ... inlinuntur. 395-415 Marcell 15.54. Noctuae iecur ... celeriter parotidum uitium omne persanat. 15.125. Ad parotidas conuenit noctuae cerebellum butyro mixtum adponi; discutit enim fere eas sine dolore et molestia. 
   item contra bestiolarum aculeos 79 Plin Nat 29.92. Noctua apibus contraria et uespis crabronibusque et sanguisugis. 
   ut capitis doloribus conuenientia 79 Plin Nat 29.113. capitis doloribus remedio sunt ... cornicis cerebrum coctum in cibo sumptum uel noctuae. 
   seu anginis 79 79 Nat 30.33. anginis ... succurritur ... cerebro noctuae. 
   immo oua ebriosum temperantem faciebant, uino permixto certe sumpta 79 Plin Nat 30.145. Ebriosis oua noctuae per triduum data in uino taedium eius adducunt. 
   c AGR gallinis nutricandis utile certe fuit 79 Plin Nat 10.157. gallinis cibus alium cum farre aut aqua perfusus, in qua maduerit noctua. 
   immo cadauer, agricolis magiam facientibus, grandinem fugare dicebatur 380-430 Pallad 1.35.1. Contra grandinem ... noctua pennis patentibus extensa suffigitur. 
   et cor contra formicas ualens 380-430 Pallad 1.35.2. Contra formicas, si in horto habent foramen, cor noctuae admoueamus. 
   d1 Nyctimene uirginitatem suam per siluas fouens in noctuam conuersa est minime cum hominibus sociatura 180 Hyg Fab 204.1. Nyctimenen Epopeus pater amore incensus compressit, quae pudore tacta siluis occultabatur. quam Minerua miserata in noctuam transformauit, quae pudoris causa in lucem non prodit sed noctu paret.
   seu conscientia patris ut illi concuberet incitati → Lact Theb 3.507. Nycteus agnitam inter ipsos amplexus filiam cum uoluisset exstinguere, illa Mineruae implorauit auxilium. Cuius protectione periculo est erepta uersaque in auem, quae ex conscientia commissi facinoris diei fugit aspectum et Mineruae tutelae dicata est. Philarg Verg Georg 1.403. Nyctimone postquam cum patre concubuit et agnouit facinus, se in siluis abdidit et lucem refugit, ubi deorum uoluntate conuersa est in auem. Item: Nyctimone, Epopei filia, a Corymbo hospite conpressa iram patris timens in siluas profugit, quae misericordia Mineruae in noctuam mutata est.
   d2 noctua, uirginitatem amans, a Minerua dilecta fuit 348-405 Prud C Symm 2.1.573. tritonia noctua. 410-420 Ps Alex C Dind coll 2.19. Mineruae noctua consecratur. 
   (→ictinusa) in cuius Athenis templo, i. e. Parthenone, pictura quaedam noctuam figurabat acie alliciendi quascumque aues potentem 350-385 Auson Idyll 10.309. in arce Mineruae Ictinus, magico cui noctua perlita fuco allicit omne genus uolucres, perimitque tuendo. 
   ab hoc doctam Atheneam referente, titulus Thysdri  interpretari potest, quo noctua togata, quasi magistra, minores aues, et eas inuidia affectas, despicit 200-300 Hd 51093 Thysdri, in Africa Proc. Inuidia rumpuntur aues neque noctua curat. 
   e ales auguralis a uolatu fuit, quod passim sciebatur, immo a Christianis auctoribus, superstitionem mordentibus, indicata; et dira nuntiare poterat [HYPER ales auguralis] 384-405 Prud C Symm 2.1.573. Nullane tristificis tritonia noctua Carris aduolitans, praesto esse deam praenuntia Crasso prodidit? 
   et fausta 350 Iust 23.4.10. Pyrrho adulescenti quoque prima bella ineunti aquila in clipeo, noctua in hasta consedit. Quod ostentum et consilio cautum et manu promptum regemque futurum significabat. 
   f immundum Iudaeis animal [HYPER immundum Iudaeis animal] 390-406 Vulg Leu 11.16. quae de auibus comedere non debetis et uitanda sunt uobis ... noctuam. ! 384 Hier Epist 22.27. Sunt quae ciliciis uestiuntur, et cucullis fabrefactis, ut ad infantiam redeant, imitantur noctuas et bubones. 
   Noctua.  cognomen — cognomen Noctua [HYPER NOMEN cognomen] 354 Philocal Fast 465. Coruino II et Noctua Lun. XXIII. 
101
45 
79 
400
→ Gloss  —