fabricando fit faber

[LLHL] aculeus, i

[RSL] 
   subs. m. Prob Cat 20. deminutio genus seruat, hic aculeus, non haec aculea. Prisc Gramm 2.259. diminutio tamen a masculino fit aculeus teste Probo, quomodo ab equo equuleus.  FORMA f. aculea Gloss 2.564.8. aculea clauis, stimulus.; de eculeus ambigitur Ps Char 415. aculeus et eculeus. Prisc Gramm 1.102. eculeus, aculeus.   ETYM dem. ab acus2 Prisc Gramm 1.106. excipitur ab acu aculeus. 1.162. acus, unde aculeus diminitiuum teste Probo. Gloss 5.343.41. ab acu deminutiuum.  DLAT b1, d1, d2 aculeare, aculeatus, aculeo; perperam culex Isid Orig 12.8.13. Culex ab aculeo dictus, quod sanguinem sugit.  DROM aculeus > aquileusML > it. ghiglia 'acus'.  [FREQ media 242indicia 15/d.c.m.200 Plaut] uocabulum scriptis litterariis argumentando narrando aptum , usibus mediis et doctis, minore numero quotidianis; uersu paulisper inuenitur; scriptis technicis ad historiam naturalem, medicinam, agri culturam, rem militarem rhetoricamque abundat; omnibus temporibus apparet, magis erae communis principiis.
Variatioindiciap/d.c.m. subc.
operumargumentalis12219
dramatica12,6
exponens8228
narratiua366,7
satirica15,2
diachronicaIII-II aec.12,5
I aec. 248,6
I-II ec.7419
III-V ec.14317
diaphasicadocta115,2
media22917
quotidiana23,9
diastraticalitteraria16112
technica8029
modusprosa24017
uersu21,1
    a acumen uel mucronem ab homine maligno in uictimae quoque humanae mentem illatum significauit, moralia damna uel interdum animi facetias prouocans; in rebus spiculum designauit uenenatum quod ferum uel molestum animal in uictimae corpus infert; quod, natura curuum, fixum permanet et iugiter laedit inimico abeunte; apud Christianos, peccatum fuit a daemonio illatum — aguijón intelectual o sorpresa ingeniosa; aguijón venenoso de un animal; el demonio cristiano → Ducange. Aculeus apum, acumen, stimulus, peccatum. 
   a1 anteaquam rebus applicatum fuisset, ut animi acumen uel anxietatem significauit a uerbis illatum — aguijón o preocupación [HYPER irritatio DOM contumelia, euellere, fingere, pungere] 200 Plaut Trin 1000. iam dudum meum ille pectus pungit aculeus, quid illi negoti fuerit ante aedis meas. 70 Cic Verr 2.3.95. habet ... quendam aculeum contumelia, quem pati pudentes ac uiri boni difficillime possunt. 96-113 Plin Epist 3.15.4. aculei iudicii mei ... euelli quidem extorquerique non possunt. 1.20.18. relinquere uero aculeum in audientium animis is demum potest qui non pungit sed infigit. 386 Ambr Epist 40.28. Consideret clementia tua quantos insidiatores habeat Ecclesia, quantos exploratores: leuem rimam si offenderint, figent aculeum. 375 Symm Epist 6.20.1. Dudum sanitatem filiae meae integratam esse rescripseras; mox sequentibus litteris sollicitudini nostrae recidiuum aculeum subdidisti. → Gloss 5.436.26. stimulus uel exulceratio. 
   in melius comprehensum, agendi stimulum significauit — estímulo, acicate o incentivo [SIM stimulusb] 29-9 Liv 45.37.11. haec sicut ad militum animos stimulandos aliquem aculeum habent. 62 Sen Tran 1.12. ubi lectio fortior erexit animum et aculeos subdiderunt exempla nobilia. → Gloss 2.564.8. aculea clauis, stimulus. 
   ad comoediam aspectauit 55 Cic De orat 3.138. cuius in labris ueteres comici ... leporem habitasse dixerunt tantamque in eodem uim fuisse, ut in eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos quosdam relinqueret. 32 Val Max 8.9(ext).2. ueteris comoediae maledica lingua ... in ... animis eorum, qui illum audierant, quasi aculeos quosdam relinqui praedicabat. 
   item ad ius et forum, ubi oratoris scaena ualde idonea erat ad acerbitatem adhibendam [DOM forensis] 46 Cic Orat 63. horum oratio neque neruos neque aculeos oratorios ac forensis habet. 45 Cic Fin 4.7. Pungunt quasi aculeis interrogatiunculis angustis. Luc 98. ut omnes istos aculeos et totum tortuosum genus disputandi relinquamus. 
   a2 uocabulum aliquem effectum inducere potens, nunc positiuum et iucundum, per dictum facetum, in aculeum uersum qui mentem excitat ut sic uoluptatem afferat: est itaque humor acutus et mordax — humor acerado y punzante [HYPER argutiae] 46 Cic Brut 173. in altercando cum aliquo aculeo et maledicto facetus. 
   RHET contra blandimentum interdum collocatum est 96-113 Plin Epist 2.19.5. Quo minus mirum est, si auditorum intentio relanguescit, nullis extrinsecus aut blandimentis capta aut aculeis excitata. 4.5.3. Rhodii ... comparationis aculeis excitabantur. 375 Symm Epist 7.9.1. uolo ut in aliis materiis aculeis orationis utaris, huic autem generi scriptionis maturum aliquid et comicum misceas. LOG 334-337 Firm Math 1.3.4. argumentorum suorum aculeos licentia exercitati sermonis exacuit. 
   b1 in rebus spiculum uel spinam multorum animalium designauit, quae saepe bestiolae sunt, sed maxime scorpionis —aguijón de los insectos o del escorpión [HYPER spiculuma SIM →acumena2, spinac DOM nepas, scorpio] 45 Cic Fin 5.42. cornibus uti uidemus boues, nepas aculeis. 79 Plin Nat 11.87. geminos ... scorpionibus aculeos esse. 11.165. dentium uice aculeus insectis. 200 Vet Lat Apoc 9.10. habebant caudas similes scorpionum, et aculei erant in caudis earum. 300-400 Epist Alex 199. erectis caudarum aculeis scorpiones ... confluxere. → Non n19. cornibus uti uidemus boues, nepas aculeis. Isid Orig 12.5.4. scorpio animal armatum aculeo, et ex eo Graece uocatum quod cauda figat. Adnot Lucan 834. Scorpio animal armatum aculeo et ex eo Graece uocatum, quod cauda figat et arcuato uulnere. Adnot Lucan Suppl 208. Stimulavit bene stimulauit; aculeum enim in cauda habere dicitur. Gloss 2.490.62. κέντρον ζώου. 2.18.43. aquilio κέντρον βοῶν καὶ σκορπίων. 
   sideris Scorpionis aculeus — aguijón de la constelación zodiacal del Escorpión 90 Cic Arat 430. ingenti exsistit cum corpore prae se Scorpius infestus, praeportans flebile acumen. 384-440 Macr Sat . Scorpius ... transacta hieme ... aculeum rursus erigit ui sua. 
   item apis [DOM apis] 45 Cic Tusc 2.52. apis aculeum sine clamore ferre non possumus. 55-56 Sen Clem 1.19.3. apes aculeos in uolnere relinquunt. 380-420 Chalc 1.216. apes aculeis ... secundum naturam suam se defendunt. → Schol Stat Theb 575. apes armatas aculeis. Gloss 2.58.16. eculeus κέντρον μελίσσης. 5.436.27. ab acu dictus est et ferreus et quo pungunt apes et uespae aliaque animalia eiusmodi.
   quae aculeum habet si fucus non sit [DOM fucus] 79 Plin Nat 11.27. sunt autem fuci sine aculeo, uelut inperfectae apes. 11.59. aculeum apibus dedit natura, uentri consertum ad unum ictum. → Philarg Verg Georg 4.168. Fucos genus apium sine aculeis. ! Gloss 2.347.49. κέντρον κηφῆνος ‘zángano’. 
   item uespae [DOM uespa] 30-50 Phaedr App 31.8. uespa quemcumque uisum est laedis infixo aculeo. 79 Plin Nat 11.74. latior uesparum matrum species, dubiumque an habeant aculeos, quia non egrediuntur. → Gloss 5.436.27. ab acu dictus est et ferreus et quo pungunt apes et uespae aliaque animalia eiusmodi.
   culicis [DOM culex] 60 Colum 1.5.6. palus infestis aculeis armata gignit animalia. 121 Suet Poet Verg. culex inter duo tempora aculeum fixit pastori. → Isid Orig 12.8.14. Sciniphes muscae minutissimae sunt, aculeis permolestae.
   uel oestri → Isid Orig 12.8.15. Oestrus animal armentorum, aculeis permolestum. 
   b2 acrum similiter noxium certorum maris animalium, ut pastinacae, designauit — extremidad agresiva de la raya látigo o pastinaca 30 Cels 6.9.6. pastinacae aculeus torretur. 
   item delphini spinas — espinas de la aleta del delfín 79 Plin Nat 9.25. delphinus praebebat ascensuro puero dorsum, pinnae aculeos uelut uagina condens. 
   aranei spina uel pinna uenenata — espina o aleta venenosa del pez araña 79 Plin Nat 9.155. pestiferum animal araneus, spinae in dorso aculeo noxius.
   uel quidam maris parasitus, qui eo utitur ut hospiti adhaereat 79 Plin Nat 9.54. Animal ... se et thynno et ei qui gladius uocatur ... sub pinna adfigit aculeo. 
   b3 inter terrestria animalia, ad gallinae aduncum ungem pertinuit — espolón de la gallina 60 Colum 8.2.8. gallina quae hoc uirile gerit insigne ... calcis aculeis oua perfringit. 
   hystricis spinam saepius designauit, quae propellenda fortiter esse uidetur; quod momentum ad tela iaculanda refertur — púa del puercoespín [DOM hystrix, torpere] 29-9 Liv . glorientur ... Romani te ... uelut aculeo emisso torpere. 50 Curt 4.14.13. temeritas quae, uelut quaedam animalia emisso aculeo, torpet. 79 Plin Nat 8.125. hystrici longiores aculei et, cum intendit cutem, missiles. 350 Sol 30.28. Hystrix spinis tergum hispida, quas plerumque laxatas iaculatione emittit uoluntaria, ut assiduis aculeorum nimbis canes uulneret ingruentes. 
   seu herici spinam — púa del erizo [DOM echinus] 79 Plin Nat 8.133. irenacei conuoluuntur in formam pilae, ne quid conprehendi possit praeter aculeos. 395-415 Marcell 26.25. ad dysuriam ... echinos tere cum aculeis suis.
etiam serpentis dentes, qui scorpionis aculeum in mentem trahebant, designauit — dientes de la serpiente 334-337 Firm Math 8.28.6. erunt Marsi, uenena uendentes, qui serpentes sopitis uenenorum aculeis nutriant. 
   c1 armorum uel telorum metallicum acumen, ut sagittae — punta de un arma [HYPER acumena1 SIM →spiculumb DOM sagitta] 29-9 Liv 38.21.11. aculeus sagittae aut glandis abditae introrsus tenui uulnere in speciem urit. 350 Iust 9.2.13. Philippo digresso sublaturum uersurumque aes statuae in aculeos sagittarum. 
   seu acumen tribuli 368-369 Anon De mach bell 10.1. hoc iaculi genus (plumbata et tribolata) ... in terram positum plantae calcantis infigitur, eo quod ... aculeo ex se eminente inferat uulnus.
   c2 omne genus acumen uel clauum metallicum — cualquier pincho o clavo metálico [HYPER clauusa] 60 Colum 7.3.5. robustam tabulam configunt aculeis ... ea res ferum prohibet a rixa, quoniam stimulatum suo ictu ipsum se sauciat. 390 Veg Mil 2.24. Alii contra elefantos catafractos milites inmiserunt, ita ut in brachiis eorum et in cassidibus uel umeris aculei ingentes ponerentur e ferro. 
   seu priuato ambitu acum ad pellem notis signandam aptam — aguja para tatuar → Isid Orig 9.2.103. Scotti propria lingua nomen habent a picto corpore, eo quod aculeis ferreis cum atramento uariarum figurarum stigmate adnotentur.
   c3 interdum aculeum ut pungendi actum ab re aculeum patiente distinguere difficile est, quasi punctio [SIM →punctio] 398 Aug Serm 216.3. si non in uobis semen uerbi Dei ... inter spinas cupiditatum uestrarum perniciosis aculeis suffocetur. 
   d rem qualemcumque quae forma uel effectu similem sensum praeberet, ut ossa fracta carnen pungentia — cualquier objeto pinchante [DOM uelut] 30 Cels 8.10.7i. interdum fractura quibusdam uelut aculeis carnem uexat ... aperire id medicus eosque aculeos praecidere necesse habet. 
   seu mollis purpurarii radula quae minime pungendo praerodit — rádula del molusco de la púrpura 79 Plin Nat 9.128. Lingua purpurae ... qua pascitur perforando reliqua conchylia: tanta duritia aculeo est. 
   seu muscae fistula — trompa de la mosca [SIM fistula] 79 Plin Nat 11.100. sunt hi aculei quibusdam hebetes neque ad punctum, sed ad suctum, ut muscarum generi, in quo lingua euidens fistula est.
   quae scorpionis aculeo similis est ueneno per fistulam infuso 79 Plin Nat 11.163. tenui fistula perforati, ut scorpioni aculei, uenenum infundentes.
   d1 BOT certorum foliorum apex uel acumen — ápice o terminación aguda de algunas hojas 47 Scrib Larg 165. trifolii acuti seminis, quod et ipsum in extremo aculeum habet. 60 Colum 6.3.8. Nam id quoque, uti iuniperus, respuitur a pecore propter aculeos.
   quale id scolymi 79 Plin Nat 21.96. scolymi aculei arescente folio desinunt pungere.
   uel pungens urtica [DOM urtica] 60 Colum 8.14.8. Cauendumque est ne aut aculeis urticae conpungantur. 380-430 Pallad 1.30.3. ubi urtica non fuerit, cuius aculeos anseres formidant. 
   d2 certarum plantarum spinae seu uilli acuti — espinas o pinchos de algunas plantas 79 Plin Nat 12.33. gens Ariana appellatur, cui spina lacrima pretiosa murrae simili, difficili accessu propter aculeos adnexos. 
   qualis arbor acanthus 79 Plin Nat 13.63. aculei spinarum et in foliis.
   seu rubi 79 Plin Nat 16.176. recisisque aculeis rubi.
   seu cardo 79 Plin Nat 20.262. cardo florem purpureum emittit inter medios aculeos.
   seu scorpio herba 79 Plin Nat 22.39. scorpio herba ... in cacumine aculeum habens et inde nomen.
  seu rhamnos 79 Plin Nat 24.124. rhamnos ... ramos spargens rectis aculeis, non, ut ceteri, aduncis. 
   siue acumen quodcumque rami uel stipitis —protuberancia de una rama o poste 380-430 Pallad 4.10.12. clauae nodis et aculeis recisis. 
   e gen. constructionem predicatiuam redundantem formauit, cui exemplar aculei cognitiuum ad aggressiuitatem physicam uel uerbalem additum est — aguijón de 160 Gell 5.15.9. Hos aliosque talis argutae delectabilisque desidiae aculeos cum audiremus. 207 Tert Adu Marc 4.15.3. quando et admonitio non fit sine aculeo comminationis. 330 Arnob 1.26.1. aculeos in nos intendunt irarum atque indignationum suarum. 375 Symm Epist 2.26.2. non est necesse ... aculeos exhortationis adhibere. 398 Aug Serm 302.2. Quos comminationis aculeos ... admoueamus cordibus duris et pigris? 313c.2. zeli et liuoris confregit aculeos. 412-427 Aug Ciu . ut ... mitiget praesentis doloris aculeos. 
   f1 MED quia punctio a spina facta damnum leue sed frequens erat, medici medicamenta inuenerunt ut spinam elicerent uel plagam sanarent 79 Plin Nat 20.128. nasturtium nigrius extrahit ... corpori aculeos. 20.133. rutae ualent et contra ... uesparum aculeos. 20.223. maluae aculeos omnes extrahunt. 22.107. prima propolis aluorum ... aculeos et omnia infixa corpori extrahit. 22.159. hormino tuso extrahuntur aculei ex corpore. 24.87. foliis ... harundinis Cypriae ad extrahendos aculeos utuntur. 395-415 Marcell 34.33. Si echini aculei pedibus inhaeserint ... in lotio humano calenti pedem diu tene. 
   item ad acutum stadium magno dolore corpus lacessente — pinchazo o punzada 404 Hier Epist 108.1. inter doloris aculeos, quos mira patientia sustinebat ... loquebatur. 
   f2 partus dolores uel acumina — contracciones del parto 338 Iul Val1.12 . adpetente ... iam partitudinis tempore ... Olympias ... cum ... secundis ... aculeis pulsaretur. 
   g stimulum quo certa flagella terminabantur, uel flagellum ipsum designauit — púa o puya del látigo, o el látigo mismo [HYPER flagelluma SIM →stimulusa] 330-430 Heges . Muta enim animalia referre solent ... incitari aculeo, declinare uerbera. → Cod Theod 8.5.2. aut uirga aut certe flagro, cuius in cuspide infixus breuis aculeus pigrescentes artus innocuo titillo poterit admonere. 
   h MIL machina belli quaedam sicut scorpio, quae ballistam referebat — máquina de guerra llamada escorpión [HYPER tormenta muralia SIM →scorpiob] 390 Amm 23.4.7. appellatur ... scorpio ... quoniam aculeum desuper habet erectum. → Ducange. Aculeus, genus tormenti ad modum acus acuti. 
   i IUS legis poenam contra delinquentes a magistratibus indictam significauit — castigo que impone la ley a los delincuentes [HYPER poena DOM auctoritas, indignatio, lex] 32 Val Max 9.10.pr. ultionis autem quem ad modum acres, ita iusti aculei sunt. → Cod Theod 9.36.1. quarta bonorum omnium parte mulctatus aculeos consultissimae legis incurrat. 16.5.35. in eos etiam auctoritatis aculei dirigantur. 7.1.pr. ut continuato scelere grauiores aculeos seueritatis incurrerit. Novell Iust 15.2.1. In quem oportuerat acerbioribus legum aculeis uindicari. Cod Iust 1.51.14.3. praesentis legis aculeos possit euadere. 1.1.8.35. communione receptis indignationis uestrae remoueatis aculeos. 
   mortis aculeus.  CHRIS metaphora per quam peccatum animal uenenatum, quod est daemonium, repraesentat, cuius aculeus mortem spiritualem in credentem peccatorem inducit — aguijón o látigo del pecado 207 Tert Adu Marc 1.22.3. Erat enim iam mors, et aculeus mortis delictum. 5.10.16. Ubi est, mors, aculeus tuus? 208-212 Tert Resurr 61.6. Aculeus ... mortis delinquentia. 398 Aug Serm 151.7. Aculeus ... mortis est peccatum; cuius punctione facta est mors. 
   k CHRIS item aculeus peccatum ipsum designauit — pecado [HYPER uitium animae HYP superbiab] 384 Hier Epist 22.5. Apostolus ... ob carnis aculeos et incentiua uitiorum reprimit corpus suum. → Gloss 4.6.23. aculeum peccatum.