fabricando fit faber

[LLHL] acutus, a, um 1

[RSL] 
   adi.  FORMA comp. acutiorx62, sup. acutissimusx109; dem. acutulusx2.   ETYM  acuere.  DLAT acutare, acutatus, acute, acutela, Acutilius, Acutius, exacutus, praeacutus, bisacutus; acutulus; subs. acutus?  DROM cast., port. agudo, cat. agut, fr. aigu, it. acuto.  [FREQ media 1105indicia 70/d.c.m. 254-184 Plaut] uocabulum scriptis technicis ad medicinam pertinentibus frequens, item litterariis omne genus, omnibus usibus, prosa magis quam uersu; omnibus temporibus apparet semper pro rata parte similiter.
Variatioindiciap/d.c.m. subc.
operumargumentalis36857
dramatica613
exponens525178
lyrica2794
narratiua16330
satirica1683
diachronicaIII-II aec.512
I aec. 22079
I-II ec.30077
III-V ec.58067
diaphasicadocta11052
media97575
quotidiana2035
diastraticalitteraria58545
technica520188
modusprosa97571
uersu13061
    a1 primo ad rem pertinuit quam in aciem conclusam repraesentat — agudo, puntiagudo o penetrante [REL acrus, aculeatusa, acuminatusa, acutatus, exacutusa, pinnus, praeacutus, tenuis ANT retusus SIM oxys1a1] 254-184 Plaut Capt 647. macilento ore, naso acuto. 65-54 Catull 63.5. Attis ... deuolsit ilei acuto sibi pondera silice. 380-430 Pallad 1.42.2. falces a tergo acutas atque lunatas. 
  a2 uocabulis hoc sensu praeditis coniungitur [DOM acumen, cacumen] 29-9 Liv 37.27.7. collis est in modum metae in acutum cacumen a fundo satis lato fastigatus. 1 Ov Ars 1.381. Non ego per praeceps et acuta cacumina uadam. 2-8 Ov Met 6.56. inseritur medium radiis subtemen acutis. 50 Curt 8.11.6. petrae ... summa in acutum cacumen exsurgunt. 79 Plin Nat 27.142. tragos, quam aliqui scorpion uocant ... acuto acumine. 380-420 Chalc comm1.21. ignis ... acumen, quod est acutus et penetrans. → Gloss 4.6.16. acutum acuminatum. 3.178.55. ὀξύς. 
   quae praesertim tritarum rerum fragmenta, seu fictilium seu osseorum 29-9 Liv 32.17.14. hastile fragmento ipso acuto inter spicula integrarum hastarum uelut uallum explebat. 60 Colum 6.15.1. si forte surculum calcauerit, aut acuta testa uel lapide ungulam pertuderit. 353-431 Paul Nol Epist 18.7. acuto testarum fragmine laniata immanibus plagis membra subtritus es.
   a3 acuti qualitate ad sensus specialiter pertinente, acutus his sonis qui aures lacerant praesertim applicatur — agresivo para los sentidos [DOM sonus, grauis] 239-169 Enn Ann frg 544. lituus sonitus effudit acutos. 55 Cic De orat 3.227. acutissimus clamor. 23 Hor Carm 1.34.15. apicem rapax Fortuna cum stridore acuto sustulit. 2-8 Ov Met 5.204. sonuit tinnitibus ensis acutis. 125 Apul Mund 29. concinentium uulgus uirorum et feminarum, mixtis grauibus et acutis clamoribus, unam harmoniam resonant. 400 Ps Theod Prisc Add. Hoc ... auribus auditum acutissimum praebet. 400-430 Mar Victor Aleth 3.269. stridit gemituque minas imitatur acuto. 
   item his ad tonum acutum pertinentibus applicatur, quod musicis instrumentis graui oppositum est 54-52 Cic Rep 6.18. acuta cum grauibus temperans uarios aequabiliter concentus efficit. 30-22 Vitr 5.4.7. Tetrachorda autem sunt quinque ... quintum, quod est acutissimum, graece hyperbolaeon dicitur. 125 Apul Flor 3. Primus Hyagnis ... acuto tinnitu et graui bombo concentum musicum miscuit. 238 Cens 11. tibiae incremento longitudinis fiunt grauiores, chordae autem augmento additi ponderis acutiores.
   ad humanam uocem certe pertinuit, item animalium [DOM uox] 86-82 Rhet Her 3.21. Et acutas uocis exclamationes uitare debemus. 65-54 Catull 63.24. Maenades ...  sacra sancta acutis ululatibus agitant. 37-29 Verg Georg 3.94. altum Pelion hinnitu fugiens impleuit acuto. 60 Petron 41.7. poemata domini sui acutissima uoce traduxit. 60 Colum 8.5.3. gallina crebris singultibus interiecta uoce acuta. 125 Apul Flor 17. luporum acutus ululatus. 370-400 Physiogn 78. Qui incipiunt a graui uoce et in acutam desinunt, faciles ad fletum ac lugubri animo sunt. → Gloss 4.6.38. acuta uox alta sicut in cordis est. 
   minus frequenter ad gustum pertinuit; hic acer et acetum magni momenti sunt 79 Plin Nat 27.122. Poterion ... est gustu acuto et odorato. 19.140.  sapore acuti. 96-113 Plin Epist 7.3.5. Ut dulcibus cibis acres acutosque miscerem. 420 Cael Aur Acut 4.1.33. acutas potiones ... qualitate acutas, ut est acetum. 
   item ad odoratum et odorem  pertinuit 79 Plin Nat 21.58. conyza mas odore grauior, femina acutior et ideo contra bestiarum morsus aptior. 
   item ad uisum [DOM acies, oculus] 191 Plaut Pseud 1219. Rufus quidam ... acutis oculis. 54 Cic Planc 66. sensi populi Romani auris hebetiores, oculos autem esse acris atque acutos. 380-420 Physiol 20.12. acutissimam habet aciem oculorum caprea. 383 Hier Hom Orig Ezech 11.1. oculorum acies, si exercitetur in uisu, acutior fiat ad uidendum. 
  a4 ad ferramenta quoque pertinuit, quae acuta esse debebant [DOM ferramentum, ferrum] 2-8 Ov Met 9.383. ab acutae uulnere falcis ... frondes defendite nostras. 30 Cels 7.22.1. Ramex ... adurendus est tenuibus et acutis ferramentis. 60 Colum 9.8.11. acutissima serra. 9.13.12. acutissimo ferro. Arb 10.2. Arida et uetera ... acuta dolabra abradito. 380-430 Pallad 7.5.3. gemmae subtiliter corticem leuabis acutissimo scalpro, ne gemma laedatur. 412-427 Aug Ciu 1.15.3. Regulo clauis ... acutissimis undique confixo. 430 Damig Lapid 16.10. genus ... uelut acutos habens clauellos.
   uel ad utensilia quotidiana 50 Sen Nat 4b.6.3. digitum suum bene acuto graphio pungebat. 50-60 Calp 5.73. circumspice, ne sit acuta forpice laesa cutis. 60 Colum 12.48.1. acutissimo cultello. 397 Hier Epist 70.2. Isaias nouacula acuta barbam ... radit. 405 Prud Perist 9.44. adest acutis agmen armatum stilis. 419 Aug Quaest hept 6.6. Fac tibi ipsi cultros de petra acutos. 
   uel ad stipites surculosque 52-51 Caes Gall 7.73.4. qui intrauerant, se ipsi acutissimis uallis induebant. 5.18.3. Ripa ... erat acutis sudibus praefixis munita. 79 Plin Nat 8.96. acutissimam ... stirpem. 380-430 Pallad 12.22.3. oliuas intercides acuto calamo. 395-415 Marcell 20.221. Scillae libram comminues de astula lignea acuta minutissimis partibus. 25.32. Radix bugillonis ... eruitur palo acuto. 
   medicorum instrumenta peracuta esse debent secandi causa 30 Cels 7.7.4b. Tum idem medicus hamulum acutum ... subicere extremo ungui debet. 390 Veg Mulom 2.38.1. Si prope polypus fuerit, acutissimo exsecabitur ferramento. 400 Cass Fel 8.3. acuto flebotomo. 
   item arma telaque [DOM cuspis, ferrum, gladius, sagitta] 201 Plaut Epid 185. acutum cultrum habeo. 30 Hor Epod 17.10. tela acuta torserat. 29-19 Verg Aen 11.574. iaculo palmas armauit acuto. 25 Ov Epist 14.45. ter acutum sustulit ensem. 2 Ov Rem 27. uitricus et gladiis et acuta dimicet hasta. 5 Ov Fast 4.189. me sonus aeris acuti terret. 
  a5 BOT ad spinas pertinuit 42-39 Verg Ecl 5.39. pro molli uiola, pro purpureo narcisso carduos et spinis surgit paliurus acutis. 60 Colum 10.1.1. nec manibus mitis ferulas nec cruribus aequa terga rubi spinisque ferat paliuron acutis. 405 Prud Apoth 56. Deus in spinis uolitabat acutis. 
   ad folia uel totam plantam 50-60 Calp 3.94. ipse procul stabo ... acuta carice tectus. 60 Colum 12.49.3. Quidam oliuam non contundunt sed acuta harundine insecant. 63-65 Sen Epist 82.24. nihil est acutius arista. 79 Plin Nat 19.186. acuti et odorati apii. 368-386 Auson Epist 21.15. Incubuit foliis ... leuis eurus acutis. 370-405 Prud Psych 443. non piget adtritis pedibus per acuta frutecta. 
   item ad arbores 25 Ov Epist 5.137. cornigerum ... caput pinu praecinctus acuta Faunus. 2-8 Ov Met 3.155. uallis erat piceis et acuta densa cupressu. 
  a6 ZOO ad certas animalium partes pertinuit, immo hominis [DOM cornu, dens, unguis] 45 Cic Ac 2.2. lunae ... alias hebetiora alias acutiora uidentur cornua. 25 Ov Am 3.5.39. pectora ... rostro cornix fodiebat acuto. 1-99 Ps Verg Ciris 507. pedibus teneris unguis affixit acutos. 30 Cels 2.6.1. nares acutae. 6.12.1. uidendum ... est, num contra dens aliquis acutior sit. 79 Plin Nat 11.159. cornea et acuta uolucribus rostra. 100-128 Iuv 5.41. custos adfixus ibidem, qui numeret gemmas, ungues obseruet acutos. 125 Apul Met 6.12. oues cornu ... acuto et fronte saxea. 350 Sol 53.40. Cornu e media fronte eius protenditur ... ita acutum ut quicquid impetat, facile ictu eius perforetur. 400 Eustath Basil 9.5. Belluis ... carnisumis acutos dentes apposuit. 
  a7 GEO ad cautes et saxa pertinuit [DOM cautes, saxum, scopulum] 30-15 Prop 3.7.61. ah miser alcyonum scopulis affligar acutis! 29-19 Verg Aen 5.205. concussae cautes et acuto in murice remi obnixi crepuere. 1.144. Cymothoe simul et Triton adnixus acuto detrudunt nauis scopulo. 5 Ov Fast 4.237. ille etiam saxo corpus laniauit acuto. 63-65 Sen Ag 571. haerent acutis rupibus fixae rates. 180 Hyg Fab 116.3. facem ardentem eo loco extulit quo saxa acuta et locus periculosissimus erat. 353-431 Paul Nol Carm 10.223. Bilbilim acutis pendentem scopulis. → Gloss 4.5.37. acuto murice : saxis asperis. 4.486.13. acuto aspero. 
   ad gelu 23 Hor Carm 1.9.4. uides ut ... gelu ... flumina constiterint acuto? 388-390 Aug Mus 4.14.17. flumina constiterint acuto gelu. 
   ad montes 388-390 Aug Mus 4.14.31. Montes acuti. 
   ad Lunam crescentem aut decrescentem [REL lunatusa] 95 Quint Inst 7.2.7. Quaeritur ... an ... luna globosa an plana an acuta. 
   uel ad frigus uehemens 400 Cass Fel 54.8. contingit ... ex frigore nimis acuto. 
  a8 MED ad febris saepe pertinuit [DOM febris] 30 Cels 2.6.10. Frigidus ... sudor in acuta febre pestifer est. 400 Cael Aur Diaet pass 16. ex febricula acuta. → Gloss 3.363.9. febris acuta : πυρετὸς ὀξύς. 
   item ad dolorem 63-65 Sen Epist 78.9. Dentium, oculorum, aurium dolor ... acutissimus est. 400 Ps Theod Prisc Add. tunc haec facienda scito, quando dolor intolerabilis et acutissimus fuerit. 
   acritudinem morbi maximam indicauit 420 Cael Aur Acut 3.17. De acuto tormento, quod Graeci ileon appellant. 2.25.142. est ... peripneumonia strictura uehemens atque acuta pulmonis. 
   MED cum uocabulis aegritudinem significantibus coniunctum morbi cacumen indicauit, contra longus, i. e. tempore perductus; is usus generalis stetit — estadio agudo de la enfermedad [DOM aegritudo, longus, morbus, strictura] 20 Hor Epist 1.6.28. Si latus aut renes morbo temptantur acuto, quaere fugam morbi. 30 Cels 4.15.1. morbus iocineris aeque modo longus, modo acutus esse consueuit. 417-418 Oros Hist 3.4.2. repentinos acutarum infirmitatum ... transcursus. 
   sed ad medicinam magis pertinuit 30 Cels 2.1.5. Longis morbis senectus, acutis adulescentia magis patet. 201 Ser 2.1. portio si capitis morbo temptatur acuto. 400 Cass Fel 30.1. in aegritudine acuta. 
   simili Graeco uocabulo ὀξύτης usum est 400 Cass Fel 49.6. Et sunt ictericorum distantiae duae, una cum febricula, et appellatur a Graecis oxites id est acuta. 
  a9 GEOM, AGRIM ad angulum in cacumen terminatum pertinuit, cuius forma Lunam crescentem seu decrescentem referebat [REL →rectus SIM lunatusb DOM angulus, directus, hebes, obtusus, rectum] 102-106 Balb Grom 100. Genera angulorum rationalium sunt tria, rectum ebes acutum. 103. Lunati autem acuti, quod exilissima tenuitate finiuntur. 380-420 Chalc comm1.239. angulus, cum erit acutus, imaginem uultuum nostrorum facit in speculo uideri. 430 Mart Cap 6.710. Angulus maior directo obtusus dicitur, minor directo acutus. → Gloss 4.404.24. acutus panis : triangulus.    
  a10 GRAM accentus qualitatem acutam indicauit — acento agudo [DOM accentus, circumflexus, grauis, syllaba] 160 Gell 6.7.8. neque ... 'ad' particula satis commode accentu acuto pronuntiatur. 430 Mart Cap 3.268. una quaeque ... syllaba aut grauis est aut acuta aut circumflexa. → Explan In Don 532. acuta tenuior ... quam grauis.    
  a11 ad motum pertinuit, qualis celer seu uelox — movimiento veloz o ágil [REL →uelox] 80-90 Stat Theb 6.792. motu Spartanus acuto. → Paul Fest 101. hippacare est celeriter animam ducere, ab equi halitu, qui est supra modum acutus. Gloss 4.204.46. uelox, agilis. 
  b1 a principio semantizatum est, animi uel intellectus opus ut argutum uel subtile — realidad moral o intelectual agudo, penetrante o sutil [REL →argutusb] 191 Plaut Pseud 1219. Rufus quidam ... acutis oculis. 70 Cic Diu in Caec 28. Siculi, hominum genus nimis acutum et suspiciosum. 60 Colum 1.3.9. acutissimam gentem Poenos dixisse conuenit. 60 Petron 24.2. O, inquit, hominem acutum atque urbanitatis uernaculae fontem! 63-65 Sen Epist 90.13. Utraque inuenit aliquis excitati ingenii, acuti. 96-113 Plin Epist 3.21.1. Erat homo ingeniosus acutus acer, et qui plurimum in scribendo et salis haberet et fellis nec candoris minus. 200 Vet Lat Sap 8.11. acutus inueniar in iudicio. 397-401 Aug Conf 9.8.18. protulisti durum et acutum ... conuicium. 
   GRAM gerund., ad  uocabulum pradicans fuit quo ambitu acutum esset demonstrans 35-32 Nep Dion 8.1. Callicrates ... homo et callidus et ad fraudem acutus. 210-213 Tert Anim 20.5. Thebis hebetes et brutos nasci relatum est, Athenis sapiendi dicendique acutissimos. 380-420 Chalc comm1.328. Ait esse in hominum ingeniis uim quandam cerae simillimam, quae faciat et acutos ad intellegendum. 400 Aug C Faust 14.9. Felix ... cor acutum ad ueritatem.
  b2 ad intellectum pertinens arguti qualitatem in melius acceptam significauit — perspicaz o sagaz [REL →argutusb DOM animus, doctissimus, homo, ingenium] 68-44 Cic Att 8.13.1. uidesne in quem hominem inciderit res publica, quam acutum, quam uigilantem, quam paratum? 55 Cic De orat 1.223. acuto homine nobis opus est et natura usuque callido. 95 Quint Inst 12.10.39. in priuatis et acutus et distinctus ... M. Tullius. 398 Aug Serm 30.336.5. si bene attendamus, si diligenter intueamur, si oculum acutum geramus. → Gloss 4.486.12. sagax, prophetes, peritus, sollers. 
   philosophi acuti et sollerti uidebantur 62-43 Cic Fam 9.22.1. hoc Zenoni placuit, homini mehercule acuto. 55 Cic De orat 1.50. eum, quem acutissimum ferunt, Chrysippum. 44 Cic Diu 2.150. philosophi ... in primis acuti et consequentia et repugnantia uidentes, qui prope iam absoluti et perfecti putantur. 410 Aug Epist 118.33. Plotini schola Romae floruit, habuitque condiscipulos, multos acutissimos et solertissimos uiros. 
   item scriptores quidam 55 Cic De orat 2.93. sunt ... Pericles atque Alcibiades et ... Thucydides, subtiles, acuti, breues, sententiisque magis quam uerbis abundantes. 395 Hier Epist 57.5. Horatius uir acutus et doctus. 397 Hier Epist 70.5. Quid Tertulliano eruditius, quid acutius. 412-427 Aug Ciu 7.28.1. uir doctissimus et acutissimus Varro.  
    uel oratores 95 Quint Inst 12.10.39. 392-393 Hier Soph . Carneades ... acutissimus rhetorum. 400 Hist Aug Trig tyr 4.2. Quintilianum declamatorem Romani generis acutissimum ... demonstratum. 
   alias tamen malam opinionem praebebat 45 Cic Luc 98. Clitomachus homo ... acutus ut Poenus. 35-32 Nep Dion 8.1. 160 Gell 17.5.3. rhetoricus quidam ... haut sane ignobilis ex istis acutulis et minutis doctoribus, qui τεχνικοί appellantur. 
   CHRIS philosophos paganos increpatibus Christianis, libertatem acutam cogitandi uerbo biblico repugnantem esse paulatim existimatum est, quod inconstantiam nec mutationes nullas admittit, subtili examine sicut infidelitatis uel superbiae indice facto, quasi reuelationem diuinam contemnente — descreído o soberbio 353-431 Paul Nol Epist 40.7. ut inter huius seculi tenebras acutam aciem defaecatae mentis intendat. 394 Hier Epist 52.4. Ne a me quaeras ... per fines capitulorum singulorum acuta quaedam breuiterque conclusa, quae plausus et clamores excitent audientium. 
  b3 itaque cum callidus coniunctum est — astuto, interesado o demasiado avisado [REL →callidusa] 398 Aug Serm 10.82.1. Eius quippe dixit acutum oculum ad eiciendam festucam de oculo fratris sui, qui trabem in oculo suo non habet. 398 Aug Serm 46.28. Iste sapientior omnibus bestiis, astutus et acutus ad decipiendum agnoscitur. 411-412 Aug Epist 137.16. peritias acutorum, facundorum atque doctorum subiugant Christo. 412-427 Aug Ciu 18.24.3. philosophorum subtilis et acuta loquacitas. 
   acutulus, a, um. dem. (→acutule) contemptum erga examen nimis criticum, quod in ridiculum uergit, significauit — pedante, puntilloso o listillo 45-44 Cic Nat deor 3.18. Zenonisque breuis et acutulas conclusiones ... differemus. 160 Gell 17.5.3. rhetoricus quidam ... haut sane ignobilis ex istis acutulis et minutis doctoribus, qui τεχνικοί appellantur. 
  b4 RHET ad dicendi genus subtile enucleatum acre pertinuit — propio del estilo sutil, sobrio y directo [sim acre, enucleatus, peracutus, subtilis] 55 Cic De orat 2.98. acutissimum et subtilissimum dicendi genus est consecutus. 3.32. acre, acutum, enucleatum. 3.66. orationis ... genus habent fortasse subtile et certe acutum, sed, ut in oratore, exile, inusitatum. Inscr 198-211 Hd 30679 Roma. acutissima oratione. 
  c ab interno acc. eo prouentum est ut acutum et acuta adu. interdum considerarentur 34-30 Hor Sat  8.41. acuta ululare. 1.3.76. cur in amicorum uitiis tam cernis acutum quam aut aquila aut serpens Epidaurius? 394-404 Claud Sext cons 628. graue parma sonat, mucronis acutum murmur.  → Gloss 2.384.51. acutum cerno : ὀξυδορκῶ.    
   loc. adu. in acutum.  acuto modo — de forma puntiaguda 370-400 Physiogn 58. Humeri tenues et qui in acutum erecti sunt insidiosum hominem indicant.