Saltar al contenido

Linguae Latinae Historicum Lexicon


[LLHL] increpare, crepuisse, crepitum

[RSL] 
uerb. intr., tr. FORMA perf., supin. increpau-TLL. ETYM in, crepare. DLAT increpatio, →increpatiuus, increpator, increpitare. [FREQ minima 497indicia 36/d.c.m. 239-169 Enn] uocabulum scriptis litterariis praesertim narrando argumentando aptum, item lyricis, prosa magis quam uersu, usibus mediis doctisque; neque textis expositiuis dramaticisque abest neque usibus quotidianis.
Variatioindiciap/d.c.m. subc.
operumargumentalis12425
dramatica716
exponens1878
lyrica32564
narratiua210
satiríca217,7
diachronicaIII-II aec.615
I aec. 11441
I-II ec.13736
III-V ec.24036
diaphasicadocta13464
media35732
quotidiana614
diastraticalitteraria49044
technica72,7
modusprosa41335
uersu8446
   ¶ a (a creparea1 in maius prolatum) dicta emittere in humanum intellectum penetrantia, siue molesta sint siue acrimonioso modo emissa, quo maius lacerent — emitir sonidos que penetran en el entendimiento humano, bien por el aspecto meramente físico de un ruido desagradable, bien por una intención punzante y agresiva → Diom 411. in praepositio significat modo id quod est ualde et uim uerbi cui praeponitur, ut superius diximus, auget, ut increpuit insonuit.
GRAM tr. siue intr., acc. interno saepe adiuncto; et mirabile est quam uariis structuris appareat
a1 primum ab etymologia procedens, in maius tamen tendens, aures strepare sonus — en un principio, respetando su sentido etimológico, pero de manera un tanto forzada, atronar o golpear un sonido los oídos [HYPER strepare] 239-169 Enn Trag 305. Sed sonitus auris meas pedum pulsu increpat. 62-65 Lucan 9.288. Phrygii sonus increpat aeris. 330-430 Ps Heges 5.26.2. fragor labentis aedificii et exercitus Romani clamor simul increpuit. → Non i. Increpare, sonare. Adnot Lucan 9.288. increpat insonat. Gloss 2.299.5. ἐνηχῶ. 5.313.13. ἐπιψοφῶ.
sonare aliquid ab ictu quodam emisso huc transiit, ut aliquid cum strepitu concutere significaret — de sonar algo por un golpe pasó a golpear ruidosamente algo 9-12 Ov Trist 1.4.24. increpuit quantis uiribus unda latus! → Gloss 2.309.10. ἐπικτυπῶ increpo increpito.
inde, siue attonare aliquem Iuppiter — y por ello, o bien atronar, o mejor fulminar, Júpiter a alguien [DOM Iuppiter] 254-184 Plaut Amph 1077. Totus timeo, ita me increpuit Iuppiter. 2-8 Ov Met 12.51. qualemue sonum, cum Iuppiter atras increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt. 350 Ps Verg Aetna 64. ualidos tum Iuppiter ignis increpat et uicto proturbat fulmine montes.
siue tempestatem mouere 191 Plaut Rud 70. increpui hibernum et fluctus moui maritimos. nam Arcturus signum sum omnium acerrimum.
a2 sonum notandum mouere — resonar, producir un sonido que llama la atención [HYPER personare] 29-19 Verg Aen 9.503. At tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit. → Gloss 2.307.3. ἐπηχῶ insono increpo.
a3 specialiter sonum improuisum et molestum — en concreto, producir un sonido repentino, restallar, recrujir o chirriar [HYPER creparea] 29-19 Verg Aen 12.755. uiuidus umber haeret hians, iam iamque tenet similisque tenenti increpuit malis morsuque elusus inani est. 30-15 Prop 3.14.6. increpat et uersi clauis adunca trochi.
a4 siue digitis concrepare — o chasquear los dedos [HYPER sonare SIM →concreparea4] 30-15 Prop 4.7.12. at illi pollicibus fragiles increpuere manus. → Gloss 2.309.6. ἐπικροτῶ increpo.
a5 sonus seu crepitus fieri pauorem repente incutiens, immo incognitus, quod in peius it pronomine indefinito adiuncto — producirse un sonido, un ruido, un chasquido cualquiera que asusta por lo repentino y lo desconocido de su origen, situación desconcertante intensificada por el pronombre indefinido [DOM tumultus] 55 Cic Pis 99. quicquid increpuisset pertimescentem, diffidentem tuis rebus ... uidere te uolui. 50 Sen Epist 90.43. At uos ad omnem tectorum pauetis sonum et inter picturas uestras, si quid increpuit, fugitis attoniti. 390 Amm 21.16.9. siquid tale increpuisset, in quaestiones acrius exurgens quam ciuiliter, spectatores adponebat his litibus truces.
a6 in lucem promere et praesentem facere rem incorpoream quae, silentio et caligine orta, tandem erumpit — evidenciar y hacer presente una realidad inmaterial que, creciendo en el silencio o la oscuridad, acaba saliendo a la luz, reventar, salir a la luz, revelarse [HYPER patefacere] 63 Cic Mur 22. Simul atque increpuit suspicio tumultus, artes ilico nostrae conticiscunt. 102 Tac Dial 5.5. sin proprium periculum increpuit, non hercule lorica et gladius in acie firmius munimentum quam reo et periclitanti eloquentia. 412-427 Aug Ciu 19.23. per prophetas Hebraeos oracula increpuere diuina.
b1 attamen, usus frequentissimus, ab initiis procedens, aliquem animaduertere fuit, acribus uerbis uulnerare uel petere — sin embargo, el uso más frecuente, también antiguo, fue más llamar la atención de alguien mediante palabras agresivas o hirientes, atacar a alguien a gritos o increpar [HYPER peterec DOM uerbum, uox, nomen, Iesus, Deus, propheta, dicens] 254-184 Plaut Amph 213. superbe nimis ferociter legatos nostros increpant. 29-19 Verg Aen 6.387. sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro. 80-90 Stat Theb 10.895. increpat Aonios audax Tritonia diuos, Iunonem tacitam furibunda silentia torquent. 390-406 Vulg Nah 1.4. increpans mare et exsiccans illud. → Char 473. inquino. incuso. interpello. insto. increpo. Non i. Inuehi, adgredi, increpare. Gloss 2.352.54. κομπῶ. 'increpatiue loqui' →crepitarea
b2 acriore sensu, fortiter admonere — con más agresividad, censurar, criticar, reñir, reprender, denostar, advertir o amonestar [HYPER admonerec TROP conuerberareb SIM obstreparea DOM acerbe, grauiter, modice, uehementer, patientia, seuerus] 205 Plaut Most 750. Numquid increpauit filium? 55 Cic De orat 2.199. omnem orationem traduxi et conuerti in increpandam Caepionis fugam. 58-59 Sen Vita beata 26.5. Haec dicet ille ... quem animus uitiorum immunis increpare alios ... in remedium iubet. 390-406 Vulg Tob 2.17. Tobias uero increpabat eos dicens nolite ita loqui. → Non i.20. incilare est increpare uel inprobare. c. castigare est increpare uel reprehendere. f. Fatigare, excitare uel increpare uel hortari. Serv Aen 5.387. castigat, increpat, obiurgat. Adnot Lucan 8.71. castigat increpat. Gloss 2.310.22. ἐπιπλήττῶ increpo obstrepo.
GRAM per completiuam orationem, quae id quod reprehenditur ostendit — en este caso el verbo aparece seguido frecuentemente de una completiva, con múltiples posibilidades sintácticas, cuyo contenido es el de aquello que se reprocha 29-9 Liv 3.60.11. cum animos collegissent et undique duces uictisne cessuri essent increparent, restituitur pugna. 79 Plin Nat 17.3. Domitius, ut erat uehemens natura, ... grauiter increpuit tanti censorem habitare. 404 Sulp Sev Chron 2.1.6. Daniel, ... increpitis Iudaeis, cur innocenter morti dedissent.
ad animum moresque quoque pertinuit — también se aplicó a situaciones más morales, afear, reprochar o criticar [SIM castigareb, delitigare, obiurgare DOM fuga] 29-9 Liv 2.29.1. Postulamus ut hi qui maxime ignauiam increpant adsint nobis habentibus dilectum. 105-110 Tac Hist 1.5. nec deerant sermones senium atque auaritiam Galbae increpantium. 390 Amm 18.5.6. quondam Maharbal lentitudinis increpans Hannibalem. → Gloss 2.312.11. ἐπιτιμῶ castigo obiurgo ... increpo.
b3 adeo ut quasi incusare significaret — lo cual llegó al extremo de utilizarse con un valor muy próximo a acusar [HYPER incusare] 116 Tac Ann 16.8. Silanum increpuit ... tamquam disponeret iam imperii curas. 314 Lact Mort pers 30.5. manifestarius homicida ... impietatis ac sceleris increpatur. → Ps Char 428. increpat. incusat ... increpare... criminari. Serv Aen 12.758. increpat obiurgat, incusat.
c1 quod argumentando a loquente interdum fit, quasi queri — a veces, los motivos de queja proceden de una actitud argumentativa del emisor: quejarse de [HYPER queri] 46-48 Sall Epist Caes 1.4.1. Pompeium uictoriamque Sullanam increpabantur. 116 Tac Ann 15.54. pugionem ... uetustate obtusum increpans, asperari saxo et in mucronem ardescere iussit. 404 Sulp Sev Chron 1.16.4. populus famem conquerens Moysen increpabat. → Ps Char 428. increpat. queritur.
c2 insultare uel increpitare — burlarse o mofarse de [HYPER insultareb SIM increpitarea2] 117-180 Flor Epit 1.1.8. ualli dum angustias Remus increpat saltu, dubium an iussu fratris, occisus est. → Gloss 5.306.24. ἐπεγγελῶ increpito increpo. 2.312.63. ἐπιχλευάζω increpare increpitare.
c3 uerba uerbis repellere — rebatir [HYPER repellerea] 120-160 Fronto 1.3. Diogenes ne increparet, ne quid Pythagoras sanciret?
c4 lacrimis et uerbis lugere — lamentar [HYPER GRADUS →flereb] 30-15 Prop 4.11.59. ille sua nata dignam uixisse sororem increpat, et lacrimas uidimus ire deo.
c5 immo uerbis insultare — y, finalmente, insultar [HYPER insultarec] 42-41 Sall Catil 21.4. Ad hoc maledictis increpabat omnis bonos, suorum unumquemque nominans laudare. 60 Pers 5.127. «i, puer, et strigiles Crispini ad balnea defer» si increpuit, «cessas nugator?» → Ps Char 428. increpare. maledicere... conuiciari.
d1 uerbis incantatis mala in aliquem ferre — intentar lograr un efecto dañino mediante palabras encantadas o sortilegios, punzar o atormentar [HYPER agere bellice SIM →lacessere] 30 Hor Epod 17.28. Sabella pectus increpare carmina caputque Marsa dissilire nenia. → Ps Char 428. increpare. lacessere.
d2 item ad iumenta, immo ad homines, pertinens quasi stimulo incitare — y, referido a los animales o incluso a las personas, aguijonear o pinchar [HYPER incitare ANT dissuadere] 50-19 Tib 1.1.30. Nec tamen interdum pudeat ... stimulo tardos increpuisse boues. 25 Ov Am 3.15.17. corniger increpuit thyrso grauiore Lyaeus.
e1 CHRIS in fine Antiquitatis daemonium e corpore credentis imperiosis uerbis extundere — expulsar al diablo del cuerpo de los endemoniados, haciendo gala del poder de una voz autorizada, exorcisar [HYPER incantared SIM →exorcizare] 390-406 Vulg Matth 17.18. Et increpauit eum Iesus, et exiit ab eo daemonium. → Isid Orig 6.19.56. Exorcismus Graece, Latine coniuratio, siue sermo increpationis est aduersus diabolum, ut discedat. ... Hoc est exorcismus increpare et coniurare aduersus diabolum.
subs. m. e2 increpans, ntis. is qui daemonium e corpore credentis imperiosis uerbis extundit — exorcista [SIM →exorcista] → Isid Orig 7.12.31. Exorcistae ex Graeco in Latino adiurantes siue increpantes uocantur.
f1 edere uocem coruus — graznar el cuervo [HYPER edere uoces aues] 37-29 Verg Georg 1.382. coruorum increpuit densis exercitus alis.
f2 edere uocem ciconia — crotorar la cigüeña [HYPER edere uoces animalia SIM →crotolare] 50-60 Calp 5.56. argutae nemus increpuere cicadae.
g1 in artum sensum uergens, quasi musice canere — como una especialización de emitir sonidos articulados, cantar [HYPER canerec] 200-100 Turpil 166. age tu hymenaeum increpa! 401 Hier Epist 96.5. Psalmista pariter increpante.
g2 et, hoc sensum proferrens, sonus e musico instrumento trahere — y, como extensión de este uso, extraer sonidos armoniosos de un instrumento musical, tocar o tañer [HYPER canereb DOM clangor; uaria musica instrumenta pulsando seu flando sonare lituum, lyra, tuba] 23 Ov Am 2.11.32. Tutius est ... Threiciam digitis increpuisse lyram. 5 Ov Fast 6,812. adnuit Alcides increpuitque lyram. 390-406 Vulg Num 10.3. Cumque increpueris tubis, congregabitur ad te omnis turba.
siue musicum instrumentum ipsum sonus emittit, specialiter tuba militaris — o bien, en un intercambio de actantes, es el mismo instrumento el que emite los sonidos que le son propios, especialmente sonar la marcial trompeta 92 Sil 16.94. raucus stridenti murmure clangor increpuit. 390-406 Vulg Num 10.5. Si ... clangor increpuerit, mouebunt castra primi qui sunt ad orientalem plagam. → Serv Aen 12.332. increpat sonat, alibi arguit, ut «increpat ultro cunctantes socios».

Ad portam Latinam ...